আৰ্থিক জগতত “তৰলতা” (Liquidity) শব্দটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। আপুনি যদি বিনিয়োগ, বেংকিং, বা ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহী, তেন্তে তৰলতাৰ ধাৰণাটো ভালদৰে বুজি পোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, তৰলতা হ’ল কোনো সম্পদ বা সম্পত্তিক কিমান সোনকালে আৰু কিমান সহজে নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি তাৰ এক পৰিমাপ। এই ব্লগ পোষ্টত আমি তৰলতাৰ অৰ্থ, ইয়াৰ প্ৰকাৰ, গুৰুত্ব, আৰু দৈনন্দিন জীৱনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰিম।
তৰলতাৰ সংজ্ঞা (Definition of Liquidity)
তৰলতা (Liquidity) হ’ল কোনো সম্পদক ইয়াৰ বজাৰ মূল্যত কোনো ক্ষতি নোহোৱাকৈ দ্ৰুতভাৱে নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ ক্ষমতা। উদাহৰণস্বৰূপে, আপোনাৰ বেংক একাউণ্টত থকা ধন অতি তৰল (highly liquid) কাৰণ আপুনি যিকোনো সময়ত ইয়াক উলিয়াই আনিব পাৰে। আনহাতে, আপোনাৰ ঘৰ বা মাটি কম তৰল (less liquid) কাৰণ ইয়াক বিক্ৰী কৰি নগদ ধন পাবলৈ বহু সময় লাগে। অৰ্থনীতিত তৰলতাক সাধাৰণতে দুটা মূল দিশৰ পৰা চোৱা হয় – বজাৰ তৰলতা (Market Liquidity) আৰু হিচাপ তৰলতা (Accounting Liquidity)।
তৰলতাৰ প্ৰকাৰ (Types of Liquidity)
১. বজাৰ তৰলতা (Market Liquidity)
বজাৰ তৰলতাই কোনো বজাৰত সম্পদ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰাৰ সহজতা বুজায়। যদি কোনো বজাৰত বহুত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা থাকে, তেন্তে সেই বজাৰখন অতি তৰল বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, শ্বেয়াৰ বজাৰত ডাঙৰ কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰবোৰ অতি তৰল কাৰণ প্ৰতিদিনে লাখ লাখ শ্বেয়াৰ কিনা-বেচা হয়। আনহাতে, সৰু কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰবোৰ কম তৰল হ’ব পাৰে কাৰণ ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা কম।
২. হিচাপ তৰলতা (Accounting Liquidity)
হিচাপ তৰলতাই কোনো ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানৰ চমু সময়ৰ ভিতৰত নিজৰ ঋণ আৰু দায় পৰিশোধ কৰাৰ ক্ষমতা বুজায়। ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াক সাধাৰণতে বিভিন্ন অনুপাতৰ জৰিয়তে জোখা হয়, যেনে – কাৰেণ্ট ৰেচিঅ’ (Current Ratio), কুইক ৰেচিঅ’ (Quick Ratio), আৰু কেশ ৰেচিঅ’ (Cash Ratio)।
৩. নগদ তৰলতা (Cash Liquidity)
নগদ ধন হ’ল আটাইতকৈ তৰল সম্পদ। ইয়াক তৎক্ষণাত যিকোনো লেনদেনত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। বেংকৰ সঞ্চয় একাউণ্ট, চেকিং একাউণ্ট আদিও উচ্চ তৰলতাৰ উদাহৰণ।
তৰলতাৰ গুৰুত্ব (Importance of Liquidity)
তৰলতা আৰ্থিক পৰিকল্পনাৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ। ইয়াৰ গুৰুত্ব বিভিন্ন দিশত অনুভৱ কৰা হয়:
ব্যক্তিগত আৰ্থিক পৰিচালনাত: প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে কিছু পৰিমাণৰ তৰল সম্পদ ৰখাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত, যেনে চিকিৎসা খৰচ, দুৰ্ঘটনা, বা হঠাৎ চাকৰি হেৰুৱা আদি ক্ষেত্ৰত তৰল সম্পদে আপোনাক আৰ্থিক সংকটৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। সাধাৰণতে বিশেষজ্ঞসকলে কমেও ৩ৰ পৰা ৬ মাহৰ খৰচৰ সমান তৰল সম্পদ ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে।
ব্যৱসায়ত: কোনো ব্যৱসায়ৰ বাবে তৰলতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই কোম্পানীক দৈনন্দিন কাৰ্যক্ৰম চলাই নিয়াত সহায় কৰে। কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা, কেঁচা সামগ্ৰীৰ মূল্য, ঋণৰ কিস্তি আদি পৰিশোধ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত তৰলতাৰ প্ৰয়োজন। তৰলতাৰ অভাৱত এটা লাভজনক ব্যৱসায়ো বন্ধ হৈ যাব পাৰে।
অৰ্থনীতিত: সমগ্ৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে তৰলতা অপৰিহাৰ্য। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে (RBI) বিভিন্ন মুদ্ৰা নীতিৰ জৰিয়তে অৰ্থনীতিত তৰলতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। অত্যধিক তৰলতাই মুদ্ৰাস্ফীতি বৃদ্ধি কৰিব পাৰে, আনহাতে তৰলতাৰ অভাৱে অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
তৰলতাৰ উদাহৰণ (Examples of Liquidity)
তৰলতা ভালদৰে বুজিবলৈ কিছুমান বাস্তৱ উদাহৰণ চাওঁ আহক:
সৰ্বাধিক তৰল সম্পদ: নগদ ধন, বেংক একাউণ্টৰ ধন, চৰকাৰী বণ্ড, ট্ৰেজাৰী বিল আদি। এইবোৰ সম্পদ অতি কম সময়ৰ ভিতৰত নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি বা প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
মধ্যমীয়া তৰল সম্পদ: শ্বেয়াৰ, মিউচুৱেল ফাণ্ড, সোণ আদি। এইবোৰ সম্পদ বিক্ৰী কৰি কিছু দিনৰ ভিতৰত নগদ ধন লাভ কৰিব পাৰি। শ্বেয়াৰ বজাৰত বিক্ৰী কৰাৰ পিছত সাধাৰণতে T+1 বা T+2 দিনত আপোনাৰ একাউণ্টত ধন জমা হয়।
কম তৰল সম্পদ: ঘৰ, মাটি, সম্পত্তি, পুৰণি গাড়ী, শিল্পকৰ্ম আদি। এইবোৰ সম্পদ বিক্ৰী কৰি নগদ ধন পাবলৈ সপ্তাহ, মাহ, বা আনকি বছৰো লাগিব পাৰে।
তৰলতা জোখাৰ পদ্ধতি (How to Measure Liquidity)
ব্যৱসায় আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত তৰলতা জোখাৰ বাবে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুপাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
কাৰেণ্ট ৰেচিঅ’ (Current Ratio): এই অনুপাতটো কোম্পানীৰ বৰ্তমান সম্পদক বৰ্তমান দায়িত্বৰে ভাগ কৰি উলিওৱা হয়। যদি কাৰেণ্ট ৰেচিঅ’ ১তকৈ বেছি হয়, তেন্তে কোম্পানীটোৱে নিজৰ চমু সময়ৰ দায়িত্ব পৰিশোধ কৰিব পৰাৰ ক্ষমতা আছে বুলি ধৰা হয়। সূত্ৰ: কাৰেণ্ট ৰেচিঅ’ = বৰ্তমান সম্পদ / বৰ্তমান দায়িত্ব।
কুইক ৰেচিঅ’ (Quick Ratio): এই অনুপাতটোক এচিড-টেষ্ট ৰেচিঅ’ বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত ষ্টক বা ইনভেণ্টৰি বাদ দি বাকী বৰ্তমান সম্পদক বৰ্তমান দায়িত্বৰে ভাগ কৰা হয়। এই অনুপাতটোৱে তৰলতাৰ এক কঠোৰ পৰিমাপ দিয়ে।
কেশ ৰেচিঅ’ (Cash Ratio): এই অনুপাতটো কেৱল নগদ ধন আৰু নগদ সমতুল্য সম্পদক বৰ্তমান দায়িত্বৰে ভাগ কৰি উলিওৱা হয়। এয়া তৰলতাৰ আটাইতকৈ কঠোৰ পৰিমাপ।
তৰলতা বিপদ (Liquidity Risk)
তৰলতা বিপদ হ’ল কোনো ব্যক্তি, কোম্পানী, বা প্ৰতিষ্ঠানে নিজৰ আৰ্থিক দায়িত্ব সময়মতে পূৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ আশংকা। এই বিপদে বিশেষভাৱে বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক প্ৰভাৱিত কৰে। ২০০৮ চনৰ বিশ্ব আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত তৰলতা বিপদৰ ভয়াৱহ পৰিণাম দেখা গৈছিল, য’ত বহু ডাঙৰ বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান তৰলতাৰ অভাৱত দেউলীয়া হৈ পৰিছিল।
তৰলতা বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত জৰুৰীকালীন পুঁজি গঠন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত নগদ প্ৰবাহৰ সঠিক পৰিচালনা আৰু পৰ্যাপ্ত তৰল সম্পদ ৰখাটো অপৰিহাৰ্য।
তৰলতা আৰু বিনিয়োগ (Liquidity and Investment)
বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত তৰলতাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজৰ পৰ্টফলিঅ’ত তৰল আৰু অতৰল সম্পদৰ মাজত সঠিক ভাৰসাম্য ৰখাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সাধাৰণতে, তৰল সম্পদে কম ৰিটাৰ্ণ দিয়ে কিন্তু ইয়াক সহজে নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। আনহাতে, অতৰল সম্পদে সাধাৰণতে বেছি ৰিটাৰ্ণ দিয়ে কিন্তু ইয়াক নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সময় লাগে।
বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজৰ আৰ্থিক লক্ষ্য, সময়সীমা, আৰু বিপদ সহনশীলতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৰলতাৰ পৰিকল্পনা কৰা উচিত। উদাহৰণস্বৰূপে, যুৱ বিনিয়োগকাৰীয়ে বেছি অতৰল সম্পদত বিনিয়োগ কৰিব পাৰে কাৰণ তেওঁলোকৰ হাতত সময় বেছি থাকে। আনহাতে, অৱসৰপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিয়ে বেছি তৰল সম্পদত বিনিয়োগ কৰা উচিত যাতে প্ৰয়োজনৰ সময়ত ধন উলিয়াব পাৰে।
তৰলতা বৃদ্ধিৰ উপায় (Ways to Improve Liquidity)
ব্যক্তিগত আৰু ব্যৱসায়িক দুয়োটা ক্ষেত্ৰত তৰলতা বৃদ্ধি কৰাৰ কেইটামান উপায় আছে:
প্ৰথমতে, জৰুৰীকালীন পুঁজি গঠন কৰক। প্ৰতি মাহে আপোনাৰ আয়ৰ এক অংশ সঞ্চয় একাউণ্ট বা লিকুইড মিউচুৱেল ফাণ্ডত জমা কৰক। দ্বিতীয়তে, অত্যধিক অতৰল সম্পদত বিনিয়োগ কৰাৰ পৰা বিৰত থাকক। তৃতীয়তে, ঋণৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখক। চতুৰ্থতে, নগদ প্ৰবাহৰ বাজেট তৈয়াৰ কৰক আৰু নিয়মীয়াকৈ পৰ্যালোচনা কৰক। পঞ্চমতে, বিনিয়োগৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversification) কৰক যাতে বিভিন্ন তৰলতাৰ স্তৰৰ সম্পদ আপোনাৰ পৰ্টফলিঅ’ত থাকে।
উপসংহাৰ
তৰলতা হ’ল আৰ্থিক জগতৰ এক মৌলিক ধাৰণা যিয়ে ব্যক্তি, ব্যৱসায়, আৰু সমগ্ৰ অৰ্থনীতিক প্ৰভাৱিত কৰে। সঠিক তৰলতা পৰিচালনাই আৰ্থিক স্থিৰতা আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰে। আপোনাৰ আৰ্থিক পৰিকল্পনাত তৰলতাৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰি সঠিক পদক্ষেপ লওক। মনত ৰাখিব, পৰ্যাপ্ত তৰলতা থকাটো কেৱল আৰ্থিক সফলতাৰ বাবেই নহয়, মানসিক শান্তিৰ বাবেও অতি প্ৰয়োজনীয়।