লভ্যাংশ (Dividend) কি? লভ্যাংশৰ অৰ্থ, প্ৰকাৰ আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পৰা নিয়মীয়া উপাৰ্জনৰ সৰল উপায়

বিত্তীয় স্বাধীনতা (Financial Freedom) লাভ কৰিবলৈ আমি সকলোৱে বিভিন্ন ঠাইত টকা বিনিয়োগ কৰোঁ। কিছুমানে বেংকত ফিক্সড ডিপজিট কৰে, কিছুমানে সোণ কিনি থয়, আৰু কিছুমানে শ্বেয়াৰ বজাৰ (Stock Market) বা মিউচুৱেল ফাণ্ডত (Mutual Funds) বিনিয়োগ কৰে। শ্বেয়াৰ বজাৰত বিনিয়োগ কৰিলে আমি দুই ধৰণে লাভৱান হ’ব পাৰোঁ: প্ৰথমতে, শ্বেয়াৰৰ দাম বাঢ়িলে (Capital Appreciation) আৰু দ্বিতীয়তে, কোম্পানীয়ে দিয়া লভ্যাংশ বা Dividend-ৰ জৰিয়তে।

আজিৰ এই ব্লগ পোষ্টটোত আমি লভ্যাংশ কি, ই কেনেকৈ কাম কৰে, কোম্পানীয়ে কিয় লভ্যাংশ দিয়ে, আৰু আপুনি কেনেকৈ ইয়াৰ জৰিয়তে এটা পাচিভ ইনকাম (Passive Income) উৎস গঢ়ি তুলিব পাৰে, সেই বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। যদি আপুনি বিনিয়োগ (Investment) জগতত নতুন, তেন্তে এই লিখনিটোৱে আপোনাক এটা নতুন দিশ দেখুৱাব।

লভ্যাংশ বা ডিভিডেণ্ড কি? (What is a Dividend?)

সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, লভ্যাংশ হ’ল এটা কোম্পানীৰ লাভৰ এটা অংশ যিটো ইয়াৰ অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ (Shareholders) মাজত বিতৰণ কৰা হয়।

যেতিয়া আপুনি কোনো এটা কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰ কিনে, আপুনি সেই কোম্পানীটোৰ এজন আংশিক মালিক হৈ পৰে। গতিকে, কোম্পানীটোৱে ব্যৱসায় কৰি যি লাভ বা প্ৰফিট (Profit) অৰ্জন কৰে, তাৰ এটা অংশ আপুনিও পোৱাৰ যোগ্য। কোম্পানীৰ পৰিচালনা সমিতিয়ে (Board of Directors) সিদ্ধান্ত লয় যে লাভৰ কিমান অংশ ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰা হ’ব (Retained Earnings) আৰু কিমান অংশ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক নগদ ধন হিচাপে দিয়া হ’ব। শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক দিয়া এই নগদ ধনখিনিয়েই হ’ল লভ্যাংশ।

উদাহৰণস্বৰূপে:
ধৰাহ’ল আপুনি ‘ABC Ltd’ নামৰ এটা কোম্পানীৰ ১০০ টা শ্বেয়াৰ কিনিছে। কোম্পানীয়ে ঘোষণা কৰিলে যে তেওঁলোকে প্ৰতিটো শ্বেয়াৰত ৫ টকাকৈ লভ্যাংশ দিব।
তেন্তে আপুনি পাব: ১০০ শ্বেয়াৰ x ৫ টকা = ৫০০ টকা।
এই টকাখিনি পোনপটীয়াকৈ আপোনাৰ বেংক একাউণ্টত জমা হ’ব।

কোম্পানীয়ে কিয় লভ্যাংশ দিয়ে? (Why Do Companies Pay Dividends?)

আপুনি হয়তো ভাবিব পাৰে, কোম্পানীয়ে লাভৰ টকাখিনি নিজৰ ব্যৱসায় বঢ়াবলৈ খৰচ নকৰি মানুহক কিয় দিয়ে? ইয়াৰ কেইবাটাও কাৰণ আছে:

১. বিনিয়োগকাৰীক আকৰ্ষিত কৰিবলৈ (Attract Investors):
যিবোৰ কোম্পানীয়ে নিয়মীয়াকৈ লভ্যাংশ দিয়ে, বিনিয়োগকাৰীসকলে সেইবোৰক বেছি বিশ্বাস কৰে। ই কোম্পানীটোৰ আৰ্থিক সচ্ছলতাৰ পৰিচয় দিয়ে।

২. বিত্তীয় স্থিৰতা (Financial Stability):
নিয়মীয়াকৈ লভ্যাংশ দিয়া মানেই হ’ল কোম্পানীটোৰ হাতত পৰ্যাপ্ত নগদ ধন বা কেছ ফ্লো (Cash Flow) আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে কোম্পানীটো ভৱিষ্যতে সহজে বন্ধ নহয়।

৩. শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ বিশ্বাস (Shareholder Trust):
পুৰণি আৰু ডাঙৰ কোম্পানীবোৰে (যেনে Blue-chip Companies) তেওঁলোকৰ বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট ৰাখিবলৈ লভ্যাংশ দিয়ে, কাৰণ এই কোম্পানীবোৰৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ নতুন কোম্পানীতকৈ অলপ কম হ’ব পাৰে।

লভ্যাংশৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখসমূহ (Important Dividend Dates)

লভ্যাংশ পাবলৈ হ’লে আপুনি কেৱল শ্বেয়াৰ কিনিলেই নহ’ব, কিছুমান বিশেষ তাৰিখৰ বিষয়েও জানিব লাগিব। ষ্টক ট্ৰেডিং (Stock Trading) জগতত এই তাৰিখবোৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১. ঘোষণাৰ তাৰিখ (Declaration Date): যিদিনা কোম্পানীৰ বোৰ্ডে লভ্যাংশ ঘোষণা কৰে।

২. এক্স-ডিভিডেণ্ড তাৰিখ (Ex-Dividend Date): এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি আপুনি লভ্যাংশ পাব বিচাৰে, তেন্তে আপুনি এই তাৰিখৰ আগতে শ্বেয়াৰ কিনিব লাগিব। যদি আপুনি এক্স-ডিভিডেণ্ড তাৰিখৰ দিনা বা তাৰ পাছত শ্বেয়াৰ কিনে, তেন্তে আপুনি সেইবাৰৰ লভ্যাংশ নাপাব।

৩. ৰেকৰ্ড তাৰিখ (Record Date): এই তাৰিখত কোম্পানীয়ে নিজৰ ৰেকৰ্ড চেক কৰে যে কাৰ কাৰ নামত শ্বেয়াৰ আছে। ভাৰতত সাধাৰণতে এক্স-ডিভিডেণ্ড তাৰিখৰ ১ বা ২ দিন পাছত ৰেকৰ্ড তাৰিখ হয়।

৪. পেমেন্ট তাৰিখ (Payment Date): যিদিনা প্ৰকৃততে আপোনাৰ বেংক একাউণ্টত টকা সোমাব।

লভ্যাংশৰ প্ৰকাৰ (Types of Dividends)

সাধাৰণতে আমি লভ্যাংশ বুলিলে টকা বুজোঁ যদিও ইয়াৰ কেইবাটাও প্ৰকাৰ আছে:

• নগদ লভ্যাংশ (Cash Dividend): এইটো আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়। কোম্পানীয়ে পোনপটীয়াকৈ টকা দিয়ে।
• ষ্টক লভ্যাংশ (Stock Dividend): কেতিয়াবা কোম্পানীয়ে টকা নিদি অতিৰিক্ত শ্বেয়াৰ দিয়ে। ইয়াক ‘বোনাচ শ্বেয়াৰ’ (Bonus Shares) বুলিও কোৱা হয়।
• বিশেষ লভ্যাংশ (Special Dividend): কেতিয়াবা কোম্পানীয়ে অস্বাভাৱিকভাৱে বেছি লাভ কৰিলে বা কোনো সম্পত্তি বিক্ৰী কৰিলে এবাৰলৈ এটা ডাঙৰ লভ্যাংশ ঘোষণা কৰে।

ডিভিডেণ্ড ইল্ড কি? (What is Dividend Yield?)

বিনিয়োগকাৰী হিচাপে আপুনি জানিব লাগিব যে আপুনি বিনিয়োগ কৰা টকাৰ বিনিময়ত কিমান শতাংশ লভ্যাংশ পাইছে। ইয়াক ডিভিডেণ্ড ইল্ড (Dividend Yield) বোলা হয়।

সূত্ৰ:
ডিভিডেণ্ড ইল্ড = (প্ৰতি শ্বেয়াৰৰ বাৰ্ষিক লভ্যাংশ ÷ শ্বেয়াৰৰ বৰ্তমানৰ বজাৰ মূল্য) x ১০০

উদাহৰণ:
ধৰক এটা শ্বেয়াৰৰ বজাৰ মূল্য ১০০ টকা আৰু কোম্পানীয়ে বছৰত ৫ টকা লভ্যাংশ দিয়ে।
ডিভিডেণ্ড ইল্ড = (৫ ÷ ১০০) x ১০০ = ৫%।

এফ.ডি (Fixed Deposit) বা ছেভিংছ একাউণ্টৰ সুতৰ হাৰৰ লগত এই ইল্ড তুলনা কৰি চাব পাৰি। উচ্চ ইল্ড থকা শ্বেয়াৰবোৰক “Dividend Yield Stocks” বোলা হয়।

লভ্যাংশ শ্বেয়াৰ বনাম গ্ৰোথ শ্বেয়াৰ (Dividend Stocks vs Growth Stocks)

বিনিয়োগ কৰাৰ আগতে আপুনি এটা সিদ্ধান্ত লব লাগিব— আপুনি নিয়মীয়া উপাৰ্জন বিচাৰে নে ভৱিষ্যতে ডাঙৰ লাভ বিচাৰে?

১. লভ্যাংশ শ্বেয়াৰ (Dividend Stocks)

এইবোৰ সাধাৰণতে পুৰণি, প্ৰতিস্থিত আৰু ডাঙৰ কোম্পানী (যেনে— তেল কোম্পানী, বিদ্যুৎ কোম্পানী, FMCG)। ইহঁতে খুব বেছি দ্ৰুতগতিত নাবাঢ়ে, কিন্তু নিয়মীয়াকৈ টকা দি থাকে। অৱসৰপ্ৰাপ্ত লোক বা Risk Management কৰিব বিচৰা লোকৰ বাবে ই ভাল।

২. গ্ৰোথ শ্বেয়াৰ (Growth Stocks)

এইবোৰ নতুন বা দ্ৰুতগতিত বাঢ়ি অহা কোম্পানী (যেনে— প্ৰযুক্তি বা টেকন’লজি কোম্পানী)। ইহঁতে সাধাৰণতে লভ্যাংশ নিদিয়ে, বৰঞ্চ লাভৰ টকা পুনৰ ব্যৱসায়ত খটুৱায় যাতে কোম্পানীটো ডাঙৰ হয়। ইয়াত ৰিস্ক বেছি, কিন্তু লাভো বেছি হ’ব পাৰে।

ভাৰতত লভ্যাংশৰ ওপৰত কৰ (Tax on Dividends in India)

বিত্তীয় পৰিকল্পনা (Financial Planning) কৰোঁতে কৰ বা টেক্সৰ কথা পাহৰিব নালাগে। আগতে ভাৰতত লভ্যাংশ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ বাবে কৰমুক্ত আছিল, কিন্তু ২০২০ চনৰ পৰা নিয়ম সলনি হ’ল।

বৰ্তমানৰ নিয়ম অনুসৰি:

• আপুনি পোৱা লভ্যাংশ আপোনাৰ বাৰ্ষিক আয়ৰ লগত যোগ হ’ব আৰু আপোনাৰ Income Tax Slab অনুসৰি কৰ দিব লাগিব।
• যদি আপুনি এবছৰত ৫০০০ টকাতকৈ বেছি লভ্যাংশ পায়, তেন্তে কোম্পানীয়ে ১০% TDS (Tax Deducted at Source) কাটি ৰাখিব।

লভ্যাংশ পুনৰ বিনিয়োগৰ শক্তি (Power of Dividend Reinvestment)

আপুনি যদি লভ্যাংশৰ টকাখিনি খৰচ নকৰি পুনৰ সেই কোম্পানীৰে শ্বেয়াৰ কিনিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে, তেন্তে দীৰ্ঘম্যাদী সময়ত আপুনি চক্ৰবৃদ্ধি সুতৰ (Compound Interest) দৰে লাভ পাব।

ধৰাহ’ল আপুনি ১০০০ টকাৰ লভ্যাংশ পালে। আপুনি সেই টকাৰে আৰু দুটা শ্বেয়াৰ কিনিলে। পৰৱৰ্তী বছৰত আপুনি সেই দুটা শ্বেয়াৰৰ ওপৰতো লভ্যাংশ পাব। এনেদৰে আপোনাৰ শ্বেয়াৰৰ সংখ্যা আৰু লভ্যাংশ— দুয়োটাই বাঢ়ি গৈ থাকিব। ইয়াক Wealth Management-ৰ এটা শক্তিশালী অস্ত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।

উপসংহাৰ (Conclusion)

লভ্যাংশ বা ডিভিডেণ্ড হ’ল শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পৰা এক সুৰক্ষিত আৰু নিয়মীয়া উপাৰ্জনৰ উৎস। বজাৰৰ উত্থান-পতন চলি থাকিলেও ভাল ডিভিডেণ্ড দিয়া কোম্পানীবোৰে আপোনাক কেতিয়াও নিৰাশ নকৰে।

আপুনি যদি Portfolio Diversification কৰিব বিচাৰে, তেন্তে আপোনাৰ পৰ্টফলিঅ’ত কিছুমান ভাল লভ্যাংশ দিয়া শ্বেয়াৰ ৰখাটো বুদ্ধিমানৰ কাম। কিন্তু মনত ৰাখিব, কেৱল লভ্যাংশ দেখিলেই শ্বেয়াৰ কিনা উচিত নহয়; কোম্পানীৰ ভৱিষ্যত আৰু বিত্তীয় অৱস্থাও পৰীক্ষা কৰা প্ৰয়োজন।

আজিৰ পৰাই বিত্তীয় শিক্ষা (Financial Education) গ্ৰহণ কৰক, ডিমাত একাউণ্ট (Demat Account) খোলক আৰু নিজৰ ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰক।

সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (FAQs)