মুদ্ৰাস্ফীতি কি? মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণ, প্ৰকাৰ, প্ৰভাৱ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায় সম্পৰ্কে সম্পূৰ্ণ তথ্য অসমীয়াত

আধুনিক অৰ্থনৈতিক জগতত “মুদ্ৰাস্ফীতি” শব্দটো আমি প্ৰায় প্ৰতিদিনে শুনিবলৈ পাওঁ। বাতৰি কাকতত, টেলিভিছনত, ছ’চিয়েল মিডিয়াত – সকলোতে এই শব্দটোৰ উল্লেখ থাকে। কিন্তু প্ৰকৃততে মুদ্ৰাস্ফীতি কি? ই কিয় হয়? আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ই কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? এই সকলো প্ৰশ্নৰ বিস্তৃত উত্তৰ এই ব্লগ পোষ্টত আমি আলোচনা কৰিম।

আমি সকলোৱে লক্ষ্য কৰিছো যে আজিৰ পৰা দহ বছৰ আগতে যিমান টকাত এক কিলোগ্ৰাম চাউল কিনিব পাৰিছিলো, আজি সেই একে পৰিমাণৰ চাউল কিনিবলৈ বহুত বেছি টকাৰ প্ৰয়োজন হয়। এই পৰিঘটনাকে আমি সাধাৰণভাৱে মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি কওঁ। কিন্তু অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা মুদ্ৰাস্ফীতিৰ অৰ্থ আৰু গভীৰ।

মুদ্ৰাস্ফীতি কি? বিস্তৃত সংজ্ঞা

মৌলিক সংজ্ঞা

মুদ্ৰাস্ফীতি হৈছে এক অৰ্থনৈতিক পৰিঘটনা যিটো সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ ক্ৰমাগত আৰু স্থায়ী বৃদ্ধিক বুজায়। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, মুদ্ৰাস্ফীতি হ’ল টকাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়া। অৰ্থাৎ, সময়ৰ লগে লগে একে পৰিমাণৰ টকাৰে আপুনি কম সামগ্ৰী আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰিব পাৰে।

অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিকোণ

অৰ্থনীতিবিদসকলে মুদ্ৰাস্ফীতিক এক নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাত (সাধাৰণতে এক বছৰ) সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ এক বাস্কেটৰ মূল্যৰ শতাংশ বৃদ্ধি হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে। এই বাস্কেটত দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহৃত বিভিন্ন সামগ্ৰী যেনে খাদ্য সামগ্ৰী, কাপোৰ, ঔষধ, পৰিবহণ, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

ধৰক, ২০২০ চনত এক কিলোগ্ৰাম চাউলৰ দাম আছিল ৪০ টকা। ২০২৪ চনত সেই একে মানদণ্ডৰ চাউলৰ দাম হৈছে ৬০ টকা। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল চাৰি বছৰত চাউলৰ দাম ৫০% বৃদ্ধি পাইছে। এইটোৱেই মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰত্যক্ষ উদাহৰণ।

আন এক উদাহৰণ চাওঁ আহক। ২০১০ চনত ১০০ টকাত আপুনি ২ লিটাৰ গাখীৰ, ১ কিলো আলু, আৰু আধা কিলো পিঁয়াজ কিনিব পাৰিছিল। কিন্তু ২০২৪ চনত সেই একে সামগ্ৰী কিনিবলৈ প্ৰায় ২৫০-৩০০ টকাৰ প্ৰয়োজন। এইটোৱেই মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বাস্তৱ চিত্ৰ।

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ ইতিহাস

বিশ্বব্যাপী দৃষ্টিভংগী

মুদ্ৰাস্ফীতি কোনো নতুন পৰিঘটনা নহয়। প্ৰাচীন কালৰ পৰাই যেতিয়া মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন হৈছিল, তেতিয়াৰ পৰাই মুদ্ৰাস্ফীতি দেখা গৈছিল। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত সোণ আৰু ৰূপৰ মুদ্ৰাত কম মূল্যৱান ধাতু মিহলোৱাৰ ফলত মুদ্ৰাস্ফীতি হৈছিল।

বিংশ শতিকাত জাৰ্মানীত ১৯২৩ চনত, হাংগেৰীত ১৯৪৬ চনত, আৰু শেহতীয়াকৈ জিম্বাবৱে আৰু ভেনেজুৱেলাত অতি মুদ্ৰাস্ফীতি (Hyperinflation) দেখা গৈছিল। জিম্বাবৱেত ২০০৮ চনত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ ৭৯.৬ বিলিয়ন শতাংশ প্ৰতিমাহত হৈছিল, যিটো ইতিহাসৰ অন্যতম ভয়াৱহ মুদ্ৰাস্ফীতি।

ভাৰতত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ ইতিহাস

ভাৰতত স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা মুদ্ৰাস্ফীতি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সমস্যা। ১৯৭৪-৭৫ চনত তেলৰ সংকটৰ ফলত মুদ্ৰাস্ফীতি ২৫% পৰ্যন্ত হৈছিল। ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ২০১৩ চনত খুচুৰা মুদ্ৰাস্ফীতি প্ৰায় ১০% হৈছিল।

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণসমূহ – বিস্তৃত বিশ্লেষণ

মুদ্ৰাস্ফীতি সৃষ্টি হোৱাৰ কেইবাটাও প্ৰধান কাৰণ আছে। এইবোৰ বুজিলে আমি মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰকৃতি আৰু ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি ভালদৰে বুজিব পাৰিম।

১. চাহিদা-টান মুদ্ৰাস্ফীতি (Demand-Pull Inflation)

এই ধৰণৰ মুদ্ৰাস্ফীতি হয় যেতিয়া অৰ্থনীতিত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ চাহিদা উৎপাদন ক্ষমতাতকৈ বেছি হয়। এই পৰিস্থিতিত “অধিক টকাই কম সামগ্ৰী খেদি ফুৰে” বুলি কোৱা হয়।

চাহিদা-টান মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণসমূহ:

• গ্ৰাহকৰ ব্যয় বৃদ্ধি: যেতিয়া মানুহৰ আয় বাঢ়ে, তেওঁলোকে অধিক খৰচ কৰে। এই বৰ্ধিত খৰচে চাহিদা বৃদ্ধি কৰে।
• চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি: চৰকাৰে যেতিয়া আন্তঃগাঁথনি, সামাজিক আঁচনি আদিত বেছি খৰচ কৰে, অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ প্ৰবাহ বাঢ়ে।
• ৰপ্তানি বৃদ্ধি: যেতিয়া বিদেশী চাহিদা বাঢ়ে, ঘৰুৱা উৎপাদন ৰপ্তানিলৈ যায় আৰু ঘৰুৱা বজাৰত যোগান কমে।
• মুদ্ৰা যোগান বৃদ্ধি: কেন্দ্ৰীয় বেংকে যেতিয়া অৰ্থনীতিত অধিক মুদ্ৰা মুকলি কৰে।
• কম সুদৰ হাৰ: যেতিয়া সুদৰ হাৰ কম থাকে, ঋণ লোৱা সহজ হয় আৰু মানুহে অধিক খৰচ কৰে।

উদাহৰণ: উৎসৱৰ সময়ত সোণৰ চাহিদা বাঢ়ে, যাৰ ফলত সোণৰ দাম বৃদ্ধি পায়। একেদৰে, বিয়াৰ ছিজনত হোটেল আৰু বেংকুৱেট হলৰ দাম বাঢ়ে।

২. খৰচ-ধাৰণ মুদ্ৰাস্ফীতি (Cost-Push Inflation)

এই ধৰণৰ মুদ্ৰাস্ফীতি হয় যেতিয়া উৎপাদনৰ খৰচ বৃদ্ধি পায় আৰু উৎপাদকসকলে সেই অতিৰিক্ত খৰচ গ্ৰাহকৰ ওপৰত জাপি দিয়ে।

খৰচ-ধাৰণ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণসমূহ:

• কেঁচামালৰ দাম বৃদ্ধি: তেল, গেছ, ইস্পাত, তাম আদি কেঁচামালৰ দাম বাঢ়িলে উৎপাদন খৰচ বাঢ়ে।
• শ্ৰমিকৰ মজুৰি বৃদ্ধি: নূন্যতম মজুৰি বৃদ্ধি বা শ্ৰমিক সংঘৰ চাপত মজুৰি বঢ়ালে উৎপাদন খৰচ বাঢ়ে।
• পৰিবহণ খৰচ বৃদ্ধি: ইন্ধনৰ দাম বাঢ়িলে পৰিবহণ খৰচ বাঢ়ে, যিয়ে সকলো সামগ্ৰীৰ দামত প্ৰভাৱ পেলায়।
• কৰ বৃদ্ধি: চৰকাৰে কৰ বঢ়ালে উৎপাদকসকলে সেই বোজা গ্ৰাহকলৈ হস্তান্তৰ কৰে।
• প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ: বানপানী, খৰাং, ভূমিকম্প আদিয়ে কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস কৰে আৰু খাদ্য সামগ্ৰীৰ দাম বঢ়ায়।

উদাহৰণ: ২০২২ চনত ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন যুদ্ধৰ ফলত তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ দাম বিশ্বব্যাপী বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে সকলো দেশত মুদ্ৰাস্ফীতি বঢ়াইছিল।

৩. নিৰ্মিত মুদ্ৰাস্ফীতি (Built-in Inflation)

এই ধৰণৰ মুদ্ৰাস্ফীতি অতীতৰ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। শ্ৰমিকসকলে ভৱিষ্যতৰ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আশংকাত বেছি মজুৰি দাবী কৰে, আৰু ব্যৱসায়ীসকলে দাম বঢ়ায়। এইটো এক দুষ্টচক্ৰ যিটো নিজে নিজে চলি থাকে।

উদাহৰণ: যদি এজন শ্ৰমিকে দেখে যে গতবছৰ মুদ্ৰাস্ফীতি ৮% আছিল, তেওঁ এইবছৰ কমেও ১০% মজুৰি বৃদ্ধি দাবী কৰিব। নিয়োগকৰ্তাই এই বৰ্ধিত খৰচ সামগ্ৰীৰ দাম বঢ়াই সমন্বয় কৰিব।

৪. মুদ্ৰা যোগান বৃদ্ধি (Monetary Expansion)

যেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে অৰ্থনীতিত অধিক মুদ্ৰা মুকলি কৰে, মুদ্ৰাস্ফীতি হয়। এইটো বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ মিল্টন ফ্ৰিডমেনৰ মতবাদ অনুসৰি “মুদ্ৰাস্ফীতি সদায় আৰু সকলোতে এক মুদ্ৰাভিত্তিক পৰিঘটনা।”

কেনেকৈ কাম কৰে:

• চৰকাৰে ৰাজকোষীয় ঘাটি পূৰণৰ বাবে নতুন মুদ্ৰা ছপায়
• কেন্দ্ৰীয় বেংকে বণ্ড কিনি অৰ্থনীতিত টকা ভৰায়
• ইয়াৰ ফলত বজাৰত টকাৰ পৰিমাণ বাঢ়ে কিন্তু সামগ্ৰীৰ পৰিমাণ একে থাকে

৫. আমদানি খৰচ বৃদ্ধি (Imported Inflation)

যেতিয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত তেল, সোণ আদিৰ দাম বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ দামো বাঢ়ে। ভাৰতে প্ৰায় ৮৫% তেল আমদানি কৰে, গতিকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তেলৰ দাম বৃদ্ধিয়ে ভাৰতত মুদ্ৰাস্ফীতি বঢ়ায়।

উদাহৰণ: ভাৰতীয় টকাৰ মূল্য ডলাৰৰ তুলনাত হ্ৰাস পালে আমদানি কৰা সামগ্ৰী দামী হয়, যিয়ে মুদ্ৰাস্ফীতি বঢ়ায়।

৬. চৰকাৰী নীতি আৰু নিয়ন্ত্ৰণ

চৰকাৰৰ কিছুমান নীতিয়ে মুদ্ৰাস্ফীতি সৃষ্টি কৰিব পাৰে:

• ৰাজসাহায্য হ্ৰাস: ইন্ধন, সাৰ, খাদ্য সামগ্ৰীৰ ওপৰত ৰাজসাহায্য হ্ৰাস কৰিলে দাম বাঢ়ে
• কৰ বৃদ্ধি: GST, আবকাৰী কৰ আদি বৃদ্ধি কৰিলে সামগ্ৰীৰ দাম বাঢ়ে
• নিয়ন্ত্ৰণমূলক পৰিবৰ্তন: পৰিবেশ, স্বাস্থ্য আদিৰ নতুন নিয়মে উৎপাদন খৰচ বঢ়াব পাৰে

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰকাৰসমূহ – বিস্তৃত শ্ৰেণীবিভাজন

১. মৃদু মুদ্ৰাস্ফীতি (Creeping/Mild Inflation)

সংজ্ঞা: যেতিয়া মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ বছৰি ২-৩% থাকে, ইয়াক মৃদু মুদ্ৰাস্ফীতি বোলা হয়।

বৈশিষ্ট্য:

• দাম বৃদ্ধি লাহে লাহে আৰু অনুমানযোগ্য
• অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে সহায়ক
• ব্যৱসায় আৰু বিনিয়োগৰ বাবে অনুকূল পৰিবেশ

উদাহৰণ: উন্নত দেশসমূহ যেনে জাৰ্মানী, জাপান আদিত সাধাৰণতে এই ধৰণৰ মুদ্ৰাস্ফীতি দেখা যায়।

২. চলন্ত মুদ্ৰাস্ফীতি (Walking/Trotting Inflation)

সংজ্ঞা: যেতিয়া মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ ৩-১০% হয়, ইয়াক চলন্ত মুদ্ৰাস্ফীতি বোলা হয়।

বৈশিষ্ট্য:

• মধ্যমীয়া দাম বৃদ্ধি
• সাৱধানতাৰ সংকেত
• নিয়ন্ত্ৰণ নকৰিলে বৃদ্ধি পাব পাৰে

উদাহৰণ: ভাৰতত সাধাৰণতে এই ধৰণৰ মুদ্ৰাস্ফীতি দেখা যায়।

৩. গেলপিং মুদ্ৰাস্ফীতি (Galloping Inflation)

সংজ্ঞা: ১০-২০% বা তাতকৈ অধিক মুদ্ৰাস্ফীতি গেলপিং মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি জনা যায়।

বৈশিষ্ট্য:

• দ্ৰুত দাম বৃদ্ধি
• অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতা
• জীৱন-যাপনৰ মানদণ্ড দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস

প্ৰভাৱ:

• সঞ্চয়ৰ মূল্য দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস
• বিনিয়োগকাৰীসকলৰ আস্থা হ্ৰাস
• সামাজিক অসন্তোষ বৃদ্ধি

৪. অতি মুদ্ৰাস্ফীতি (Hyperinflation)

সংজ্ঞা: যেতিয়া মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ অত্যন্ত বেছি হয় (মাহত ৫০% বা তাতকৈ অধিক), তেতিয়া ইয়াক অতি মুদ্ৰাস্ফীতি বোলা হয়।

বৈশিষ্ট্য:

• মুদ্ৰাৰ মূল্য প্ৰায় শূন্য হৈ পৰে
• বিনিময় প্ৰথালৈ ঘূৰি যোৱাৰ প্ৰৱণতা
• অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰ্যয়

ঐতিহাসিক উদাহৰণ:

• জাৰ্মানী (১৯২৩): দাম প্ৰতি কেইঘণ্টামানত দুগুণ হৈছিল
• জিম্বাবৱে (২০০৮): মুদ্ৰাস্ফীতি ৭৯.৬ বিলিয়ন শতাংশ প্ৰতিমাহত
• ভেনেজুৱেলা (২০১৮-১৯): মুদ্ৰাস্ফীতি ১,৩৪০,০০০% প্ৰতিবছৰত

৫. মুদ্ৰাসংকোচন (Deflation)

এইটো মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বিপৰীত পৰিঘটনা য’ত সামগ্ৰীৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰ হ্ৰাস পায়। ই অৰ্থনীতিৰ বাবে ক্ষতিকৰ কাৰণ ই উৎপাদন আৰু নিয়োগ হ্ৰাস কৰে।

৬. স্থবিৰ মুদ্ৰাস্ফীতি (Stagflation)

এইটো এক অস্বাভাৱিক পৰিস্থিতি য’ত মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতা (উচ্চ নিবনুৱা, কম বিকাশ) একেলগে থাকে। ১৯৭০ৰ দশকত তেল সংকটৰ সময়ত বহু দেশত এই পৰিস্থিতি দেখা গৈছিল।

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰভাৱ – বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা

সাধাৰণ জনতাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস:
মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে সাধাৰণ জনতাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে। যদি আপোনাৰ আয় ৫% বাঢ়ে কিন্তু মুদ্ৰাস্ফীতি ৮% হয়, তেন্তে প্ৰকৃততে আপোনাৰ জীৱন-যাপনৰ মানদণ্ড হ্ৰাস পাইছে।

দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰভাৱ:

• খাদ্য সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি
• ঘৰ ভাড়া বৃদ্ধি
• পৰিবহণ খৰচ বৃদ্ধি
• শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ খৰচ বৃদ্ধি

বিশেষভাৱে প্ৰভাৱিত গোট:

• নিম্ন আয়ৰ পৰিয়ালসমূহ
• নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ মানুহ (পেঞ্চনভোগী, চৰকাৰী কৰ্মচাৰী)
• দৈনিক মজুৰিত কাম কৰা শ্ৰমিক

সঞ্চয়কাৰীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে সঞ্চয়ৰ প্ৰকৃত মূল্য হ্ৰাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে:

• যদি আপুনি বেংকত ১,০০,০০০ টকা ৰাখিছে আৰু সুদৰ হাৰ ৬%
• এবছৰ পিছত আপোনাৰ টকা হ’ব ১,০৬,০০০ টকা
• কিন্তু যদি মুদ্ৰাস্ফীতি ৮%, তেন্তে ১,০৬,০০০ টকাৰ প্ৰকৃত মূল্য ৯৮,১৪৮ টকাৰ সমান
• অৰ্থাৎ, আপুনি প্ৰকৃততে ক্ষতি কৰিছে

ঋণদাতা আৰু ঋণ গ্ৰহণকাৰীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

ঋণ গ্ৰহণকাৰীৰ লাভ:
মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে ঋণ গ্ৰহণকাৰীক লাভান্বিত কৰে কাৰণ তেওঁলোকে ভৱিষ্যতত কম মূল্যৰ টকাৰে ঋণ পৰিশোধ কৰে।

ঋণদাতাৰ ক্ষতি:
ঋণদাতাসকল ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় কাৰণ তেওঁলোকে ঘূৰাই পোৱা টকাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা কম।

ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

নেতিবাচক প্ৰভাৱ:

• উৎপাদন খৰচৰ অনিশ্চয়তা
• দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনা কঠিন
• বিনিয়োগৰ সিদ্ধান্ত প্ৰভাৱিত

ইতিবাচক প্ৰভাৱ:

• কিছুমান ব্যৱসায়ে উচ্চ মূল্যত লাভ কৰিব পাৰে
• সম্পদৰ মালিকসকল লাভান্বিত হয়

সম্পদ বিতৰণৰ ওপৰত প্ৰভাৱ

মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে সম্পদ পুনৰ বিতৰণ কৰে:

• সম্পদৰ মালিকসকল (ৰিয়েল এষ্টেট, সোণ, ষ্টক) লাভান্বিত হয়
• নগদ ধনৰ মালিকসকল ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়
• ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত ব্যৱধান বাঢ়িব পাৰে

মুদ্ৰাস্ফীতি জোখাৰ পদ্ধতি

১. Consumer Price Index (CPI) – গ্ৰাহক মূল্য সূচকাংক

এইটো সবাতোকৈ বেছি ব্যৱহৃত মুদ্ৰাস্ফীতি জোখাৰ পদ্ধতি। ই এক বাস্কেট সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্যৰ পৰিবৰ্তন জোখে।

CPI বাস্কেটত অন্তৰ্ভুক্ত:

• খাদ্য আৰু পানীয় (প্ৰায় ৪৬%)
• ঘৰ-ভাড়া আৰু ইন্ধন (১০%)
• কাপোৰ আৰু জোতা (৬%)
• পৰিবহণ (৮%)
• শিক্ষা (৪%)
• স্বাস্থ্যসেৱা (৬%)
• আন সামগ্ৰী আৰু সেৱা

২. Wholesale Price Index (WPI) – পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক

এই সূচকাংকে পাইকাৰী পৰ্যায়ত সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ পৰিবৰ্তন জোখে। ই প্ৰাথমিক সামগ্ৰী, ইন্ধন, আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ মূল্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

৩. GDP Deflator

এইটো অৰ্থনীতিত উৎপাদিত সকলো সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্যৰ পৰিবৰ্তন জোখে।

মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায় – বিস্তৃত বিশ্লেষণ

১. মুদ্ৰানীতি (Monetary Policy)

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) মুদ্ৰানীতিৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰধান সঁজুলিসমূহ:

ৰেপো ৰেট (Repo Rate):

• RBI-এ বাণিজ্যিক বেংকক যি সুদৰ হাৰত ঋণ দিয়ে
• ৰেপো ৰেট বঢ়ালে ঋণ দামী হয়, মানুহে কম ঋণ লয়, খৰচ কমে
• ইয়াৰ ফলত চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি কমে

ৰিভাৰ্ছ ৰেপো ৰেট:

• বেংকে RBI-ত টকা ৰাখিলে যি সুদ পায়
• এই হাৰ বঢ়ালে বেংকে অধিক টকা RBI-ত ৰাখে, বজাৰত মুদ্ৰা যোগান কমে

CRR (Cash Reserve Ratio):

• বেংকে RBI-ত জমা ৰাখিবলগীয়া নগদ ধনৰ অনুপাত
• CRR বঢ়ালে বেংকৰ হাতত কম টকা থাকে, ঋণ কমে

SLR (Statutory Liquidity Ratio):

• বেংকে তৰল সম্পদ হিচাপে ৰাখিবলগীয়া অনুপাত
• SLR বঢ়ালে ঋণযোগ্য পুঁজি হ্ৰাস পায়

২. ৰাজকোষীয় নীতি (Fiscal Policy)

চৰকাৰে ৰাজকোষীয় নীতিৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।

প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ:

• কৰ বৃদ্ধি: আয়কৰ বা পৰোক্ষ কৰ বঢ়ালে মানুহৰ হাতত কম টকা থাকে
• ৰাজহুৱা খৰচ হ্ৰাস: চৰকাৰী খৰচ কমালে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰা প্ৰবাহ কমে
• ৰাজকোষীয় ঘাটি হ্ৰাস: চৰকাৰে কম ঋণ ললে মুদ্ৰা যোগান কমে

৩. যোগান বৃদ্ধিমূলক ব্যৱস্থা

কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি:

• উন্নত বীজ, সাৰ, জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা
• কৃষি ঋণ সহজলভ্য কৰা
• শস্য সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা উন্নত কৰা

উদ্যোগিক উৎপাদন বৃদ্ধি:

• নতুন উদ্যোগ স্থাপনত সহায়
• বিদ্যুৎ, পৰিবহণ আদি আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰা

৪. আমদানি নীতি

• প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ আমদানি শুল্ক হ্ৰাস
• আমদানি বৃদ্ধি কৰি ঘৰুৱা বজাৰত যোগান বঢ়োৱা
• ৰপ্তানি সীমিত কৰি ঘৰুৱা যোগান নিশ্চিত কৰা

৫. প্ৰত্যক্ষ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ

• অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ
• মজুত নিয়ন্ত্ৰণ আইন প্ৰয়োগ
• ক’লা বজাৰ ৰোধ

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ পৰা কেনেকৈ সুৰক্ষিত থাকিব? – ব্যৱহাৰিক পৰামৰ্শ

১. বিভিন্ন সম্পদত বিনিয়োগ

ৰিয়েল এষ্টেট:

• দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে সম্পত্তিৰ মূল্য মুদ্ৰাস্ফীতিতকৈ বেছি বাঢ়ে
• ভাড়াৰ পৰা নিয়মিত আয়

সোণ:

• পৰম্পৰাগতভাৱে মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা
• অনিশ্চিত সময়ত নিৰাপদ বিনিয়োগ

২. ইকুইটি বিনিয়োগ

ষ্টক মাৰ্কেট:

• দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগত মুদ্ৰাস্ফীতিতকৈ বেছি ৰিটাৰ্ন
• মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ জৰিয়তে বৈচিত্ৰ্যময় বিনিয়োগ

উদাহৰণ: ভাৰতীয় ষ্টক মাৰ্কেটে দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে গড়ে ১২-১৫% বাৰ্ষিক ৰিটাৰ্ন দিছে।

৩. মুদ্ৰাস্ফীতি-সংযুক্ত বিনিয়োগ

মুদ্ৰাস্ফীতি সূচকাংক বণ্ড:

• চৰকাৰী বণ্ড য’ত ৰিটাৰ্ন মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৈতে সংযুক্ত
• সুৰক্ষিত বিনিয়োগ

৪. দক্ষতা বৃদ্ধি

নিজৰ দক্ষতা বঢ়াওক:

• শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণত বিনিয়োগ
• নতুন দক্ষতা শিকক
• আয় বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা বঢ়াওক

৫. বাজেট আৰু সঞ্চয়

বুদ্ধিমান বাজেটিং:

• অপ্ৰয়োজনীয় খৰচ হ্ৰাস
• জৰুৰীকালীন পুঁজি গঠন
• ঋণ পৰিহাৰ কৰক

৬. বৈচিত্ৰ্যময় পৰ্টফলিঅ’

বিভিন্ন ধৰণৰ বিনিয়োগত টকা বিতৰণ:

• ইকুইটি (৪০-৫০%)
• ঋণ সঁজুলি (২০-৩০%)
• সোণ (১০-১৫%)
• ৰিয়েল এষ্টেট (১৫-২০%)

ভাৰতত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বৰ্তমান অৱস্থা আৰু ভৱিষ্যত

বৰ্তমান পৰিস্থিতি

ভাৰতত খুচুৰা মুদ্ৰাস্ফীতি (CPI-ভিত্তিক) ২০২৪ চনত ৪-৬%ৰ ভিতৰত থাকিছে। RBI-ৰ লক্ষ্য মুদ্ৰাস্ফীতি ৪%ৰ ওচৰত ৰখা, ২%-৬%ৰ সহনশীল পৰিসৰৰ ভিতৰত।

প্ৰত্যাহ্বানসমূহ

• খাদ্য মুদ্ৰাস্ফীতি উচ্চ
• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তেলৰ দামৰ অনিশ্চয়তা
• জলবায়ু পৰিবৰ্তনৰ প্ৰভাৱ কৃষিত
• ভূ-ৰাজনৈতিক অনিশ্চয়তা

RBI-ৰ ভূমিকা

RBI-এ মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিছে:

• Inflation Targeting Framework গ্ৰহণ
• Monetary Policy Committee (MPC)ৰ জৰিয়তে সিদ্ধান্ত
• নিয়মীয়া ৰেপো ৰেট সমন্বয়

উপসংহাৰ

মুদ্ৰাস্ফীতি অৰ্থনীতিৰ এক স্বাভাৱিক অংশ, কিন্তু ইয়াক সঠিকভাৱে বুজি লোৱা আৰু ইয়াৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। মৃদু মুদ্ৰাস্ফীতি অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে সহায়ক, কিন্তু অত্যধিক মুদ্ৰাস্ফীতি অৰ্থনীতি আৰু সাধাৰণ জনতাৰ বাবে ক্ষতিকৰ।

মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণ, প্ৰকাৰ, আৰু প্ৰভাৱ বুজি লৈ আমি আমাৰ ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা উন্নত কৰিব পাৰো। সঠিক বিনিয়োগ, বৈচিত্ৰ্যময় পৰ্টফলিঅ’, আৰু বুদ্ধিমান বাজেটিঙৰ জৰিয়তে আমি মুদ্ৰাস্ফীতিৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ পৰা নিজকে সুৰক্ষিত ৰাখিব পাৰো।

চৰকাৰ আৰু RBI-ৰ নীতিসমূহেও মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এক সুস্থ অৰ্থনীতিৰ বাবে মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা অত্যন্ত জৰুৰী।

শেষত, মুদ্ৰাস্ফীতি বিষয়ে সচেতনতা আমাৰ সকলোৰে বাবে প্ৰয়োজনীয়। এই জ্ঞানে আমাক ভাল বিত্তীয় সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰিব আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে অধিক প্ৰস্তুত কৰি তুলিব।