মিউচুৱেল ফাণ্ড কি? কেনেকৈ কাম কৰে, ইয়াৰ প্ৰকাৰ, সুবিধা আৰু অসুবিধা

আজিৰ যুগত বিনিয়োগ কৰাটো প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে। ধন সঞ্চয় কৰি ৰখাতকৈ সেই ধন সঠিক ঠাইত বিনিয়োগ কৰিলে ভৱিষ্যতে আৰ্থিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব পাৰি। বিনিয়োগৰ বিভিন্ন উপায়ৰ ভিতৰত মিউচুৱেল ফাণ্ড (Mutual Fund) বৰ্তমান সময়ত এক অতি জনপ্ৰিয় আৰু কাৰ্যকৰী বিনিয়োগৰ মাধ্যম হিচাপে পৰিচিত হৈছে। বহু লোকে শ্বেয়াৰ বজাৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে বিনিয়োগ কৰাৰ জ্ঞান বা সময় নাথাকে, আৰু তেনে ক্ষেত্ৰত মিউচুৱেল ফাণ্ড এক উত্তম বিকল্প হিচাপে থিয় দিয়ে। এই ব্লগ পোষ্টত আমি মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ বিষয়ে সকলো দিশ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰিম – ইয়াৰ সংজ্ঞা, প্ৰকাৰ, সুবিধা, অসুবিধা, কেনেকৈ কাম কৰে, আৰু কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব পাৰি সেই সকলোবোৰ বিষয়ে।

মিউচুৱেল ফাণ্ড কি? (What is a Mutual Fund?)

মিউচুৱেল ফাণ্ড হৈছে এনে এক বিনিয়োগৰ ব্যৱস্থা য’ত বহুতো বিনিয়োগকাৰীৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰা হয় আৰু সেই সংগৃহীত ধন বিভিন্ন আৰ্থিক সম্পদ যেনে শ্বেয়াৰ (Stocks), বণ্ড (Bonds), চৰকাৰী ছিকিউৰিটি (Government Securities), আৰু অন্যান্য বজাৰৰ সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰা হয়। এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো এজন পেছাদাৰ ফাণ্ড মেনেজাৰ বা সম্পদ ব্যৱস্থাপনা কোম্পানীয়ে (Asset Management Company – AMC) পৰিচালনা কৰে।

সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, মিউচুৱেল ফাণ্ড হৈছে এক ধৰণৰ সামূহিক বিনিয়োগৰ ব্যৱস্থা। যেনেকৈ বহুতো মানুহে মিলি এখন গাড়ীৰ খৰচ ভগাই লয়, ঠিক তেনেকৈ মিউচুৱেল ফাণ্ডত বহুতো বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজৰ ধন একত্ৰিত কৰে আৰু পেছাদাৰ বিশেষজ্ঞই সেই ধন বিভিন্ন ঠাইত বিনিয়োগ কৰি লাভ অৰ্জন কৰাৰ চেষ্টা কৰে। বিনিয়োগকাৰীসকলে তেওঁলোকৰ বিনিয়োগৰ অনুপাতত “ইউনিট” লাভ কৰে, আৰু ফাণ্ডৰ পৰিৱেশনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই ইউনিটবোৰৰ মূল্য বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পায়।

মিউচুৱেল ফাণ্ড কেনেকৈ কাম কৰে? (How Does a Mutual Fund Work?)

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ কাৰ্যপ্ৰণালী বুজিবলৈ তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ মনত ৰাখক:

প্ৰথমতে, এটা সম্পদ ব্যৱস্থাপনা কোম্পানীয়ে (AMC) এটা মিউচুৱেল ফাণ্ড আঁচনি আৰম্ভ কৰে আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলক আহ্বান জনায়। দ্বিতীয়তে, বিনিয়োগকাৰীসকলে তেওঁলোকৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি কম বা বেছি পৰিমাণৰ ধন বিনিয়োগ কৰে। কিছুমান মিউচুৱেল ফাণ্ডত মাত্ৰ ৫০০ টকাৰ পৰাও বিনিয়োগ আৰম্ভ কৰিব পাৰি। তৃতীয়তে, ফাণ্ড মেনেজাৰে সংগৃহীত ধন বিভিন্ন শ্বেয়াৰ, বণ্ড, আৰু অন্যান্য আৰ্থিক সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰে। চতুৰ্থতে, বিনিয়োগৰ পৰা যি লাভ বা লোকচান হয়, সেয়া সকলো বিনিয়োগকাৰীৰ মাজত তেওঁলোকৰ বিনিয়োগৰ অনুপাতত ভাগ কৰা হয়।

প্ৰতিদিনে মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ এটা NAV (Net Asset Value) নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, যিয়ে প্ৰতিটো ইউনিটৰ বৰ্তমান মূল্য নিৰ্দেশ কৰে। NAV বৃদ্ধি পালে বিনিয়োগকাৰীৰ লাভ হয় আৰু হ্ৰাস পালে লোকচান হয়।

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ প্ৰকাৰ (Types of Mutual Funds)

মিউচুৱেল ফাণ্ডক বিভিন্ন ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ কৰিব পাৰি। তলত প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে:

১. ইকুইটি মিউচুৱেল ফাণ্ড (Equity Mutual Fund)

ইকুইটি মিউচুৱেল ফাণ্ডে মুখ্যতঃ শ্বেয়াৰ বজাৰত বিনিয়োগ কৰে। এই ফাণ্ডত ৰিস্ক অধিক হ’লেও দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগত উচ্চ ৰিটাৰ্ণ পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। যিসকল বিনিয়োগকাৰীয়ে দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে বিনিয়োগ কৰিব বিচাৰে আৰু অলপ ৰিস্ক ল’ব পাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে এই ফাণ্ড উপযুক্ত। ইকুইটি ফাণ্ডক পুনৰ লাৰ্জ কেপ, মিড কেপ, স্মল কেপ, মাল্টি কেপ আদি ভাগত ভাগ কৰা হয়।

২. ডেব্ট মিউচুৱেল ফাণ্ড (Debt Mutual Fund)

ডেব্ট মিউচুৱেল ফাণ্ডে চৰকাৰী বণ্ড, কৰ্পোৰেট বণ্ড, ট্ৰেজাৰী বিল আদি নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰে। ইকুইটি ফাণ্ডতকৈ ইয়াত ৰিস্ক কম আৰু ৰিটাৰ্ণো তুলনামূলকভাৱে কম কিন্তু সুস্থিৰ। যিসকলে নিৰাপদ বিনিয়োগ বিচাৰে তেওঁলোকৰ বাবে ডেব্ট ফাণ্ড এক ভাল বিকল্প।

৩. হাইব্ৰিড মিউচুৱেল ফাণ্ড (Hybrid Mutual Fund)

হাইব্ৰিড মিউচুৱেল ফাণ্ডে ইকুইটি আৰু ডেব্ট দুয়োটাতে বিনিয়োগ কৰে। ই ৰিস্ক আৰু ৰিটাৰ্ণৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। এগ্ৰেছিভ হাইব্ৰিড ফাণ্ডত ইকুইটিত বেছি বিনিয়োগ কৰা হয় আৰু কনজাৰ্ভেটিভ হাইব্ৰিড ফাণ্ডত ডেব্টত বেছি বিনিয়োগ কৰা হয়।

৪. ইণ্ডেক্স ফাণ্ড (Index Fund)

ইণ্ডেক্স ফাণ্ডে নিফটি ৫০ বা চেন্সেক্সৰ দৰে বজাৰৰ ইণ্ডেক্সৰ পৰিৱেশন অনুকৰণ কৰে। ইয়াত ফাণ্ড মেনেজাৰৰ সক্ৰিয় ভূমিকা কম থাকে বাবে ব্যৱস্থাপনা মাচুল (Expense Ratio) কম হয়।

৫. ELSS ফাণ্ড (Equity Linked Savings Scheme)

ELSS ফাণ্ডে আয়কৰ আইনৰ ধাৰা 80C অনুসৰি কৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। এই ফাণ্ডত ৩ বছৰৰ লক-ইন পিৰিয়ড থাকে আৰু ই ইকুইটিত বিনিয়োগ কৰে।

৬. লিকুইড ফাণ্ড (Liquid Fund)

লিকুইড ফাণ্ডে অতি কম সময়ৰ বাবে ডেব্ট আৰু মানি মাৰ্কেট সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰে। ই হৈছে হ্ৰস্বম্যাদী বিনিয়োগৰ বাবে এক উত্তম বিকল্প আৰু ইয়াত ৰিস্ক অতি কম।

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ সুবিধাসমূহ (Advantages of Mutual Funds)

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ বহুতো সুবিধা আছে যিবোৰে ইয়াক জনপ্ৰিয় বিনিয়োগৰ মাধ্যম কৰি তুলিছে:

পেছাদাৰ ব্যৱস্থাপনা: মিউচুৱেল ফাণ্ডত অভিজ্ঞ ফাণ্ড মেনেজাৰে বিনিয়োগৰ সিদ্ধান্ত লয়। বজাৰ বিশ্লেষণ, গৱেষণা আদি সকলো কাম পেছাদাৰ দলে কৰে, গতিকে বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজে বজাৰৰ বিষয়ে বিশেষজ্ঞ হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই।

বৈচিত্ৰ্যকৰণ (Diversification): মিউচুৱেল ফাণ্ডে বিভিন্ন কোম্পানী আৰু খণ্ডত বিনিয়োগ কৰে, যাৰ ফলত ৰিস্ক বিতৰণ হয়। যদি এটা কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰ কমি যায়, তেতিয়া আন কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰে লোকচান পূৰণ কৰিব পাৰে।

কম পৰিমাণৰ পৰা বিনিয়োগ: মিউচুৱেল ফাণ্ডত SIP (Systematic Investment Plan) ৰ জৰিয়তে মাত্ৰ ৫০০ টকাৰ পৰাও বিনিয়োগ আৰম্ভ কৰিব পাৰি। গতিকে সকলো শ্ৰেণীৰ লোকে বিনিয়োগ কৰিব পাৰে।

তৰলতা (Liquidity): অপেন-এণ্ডেড মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগকাৰীয়ে যিকোনো সময়ত নিজৰ ইউনিট বিক্ৰী কৰি ধন উলিয়াব পাৰে। এই সুবিধাই ইয়াক আন বিনিয়োগতকৈ অধিক সুবিধাজনক কৰি তোলে।

স্বচ্ছতা: মিউচুৱেল ফাণ্ড SEBI (Securities and Exchange Board of India) ৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে। নিয়মীয়াকৈ NAV প্ৰকাশ কৰা হয় আৰু পৰ্টফলিঅ’ৰ তথ্য উপলব্ধ থাকে।

কৰ সুবিধা: ELSS ফাণ্ডত বিনিয়োগ কৰিলে আয়কৰ আইনৰ ধাৰা 80C অনুসৰি বছৰি ১.৫ লাখ টকালৈকে কৰ ৰেহাই পোৱা যায়।

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ অসুবিধাসমূহ (Disadvantages of Mutual Funds)

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ কিছুমান অসুবিধাও আছে যিবোৰ বিনিয়োগকাৰীয়ে জনা উচিত:

বজাৰৰ ৰিস্ক: মিউচুৱেল ফাণ্ড বজাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, গতিকে বজাৰ হ্ৰাস পালে বিনিয়োগৰ মূল্যও কমিব পাৰে। কোনো গেৰাণ্টিযুক্ত ৰিটাৰ্ণ নাই।

ব্যৱস্থাপনা মাচুল: মিউচুৱেল ফাণ্ডত Expense Ratio হিচাপে ব্যৱস্থাপনা মাচুল লোৱা হয়, যিয়ে সামগ্ৰিক ৰিটাৰ্ণ কিছু পৰিমাণে কমাই দিয়ে।

নিয়ন্তৰণৰ অভাৱ: বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজে বিনিয়োগৰ সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰে। ফাণ্ড মেনেজাৰৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে।

অত্যধিক বৈচিত্ৰ্যকৰণ: কেতিয়াবা অত্যধিক বৈচিত্ৰ্যকৰণৰ ফলত উচ্চ ৰিটাৰ্ণ পোৱাৰ সম্ভাৱনা কমি যায়।

এক্সিট লোড: কিছুমান মিউচুৱেল ফাণ্ডত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ আগতে ধন উলিয়ালে এক্সিট লোড হিচাপে অতিৰিক্ত মাচুল ভৰিব লাগে।

SIP কি? (What is SIP?)

SIP অৰ্থাৎ Systematic Investment Plan হৈছে মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগ কৰাৰ এক জনপ্ৰিয় পদ্ধতি। SIP ৰ জৰিয়তে বিনিয়োগকাৰীয়ে প্ৰতিমাহে বা প্ৰতি সপ্তাহে এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ধন মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগ কৰে। ই হৈছে “ৰুপী কষ্ট এভাৰেজিং” (Rupee Cost Averaging) ৰ নীতিত কাম কৰা এক পদ্ধতি। বজাৰ কম থাকিলে বেছি ইউনিট পোৱা যায় আৰু বজাৰ বেছি থাকিলে কম ইউনিট পোৱা যায়, যাৰ ফলত গড় খৰচ কমি আহে। SIP ৰ জৰিয়তে নিয়মীয়াভাৱে সৰু সৰু বিনিয়োগ কৰি দীৰ্ঘম্যাদত এক বৃহৎ পৰিমাণৰ সম্পদ গঢ়ি তুলিব পাৰি। চক্ৰবৃদ্ধি সুতৰ (Compounding) শক্তিয়ে সময়ৰ লগে লগে বিনিয়োগক বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে।

মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগ কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব? (How to Start Investing in Mutual Funds?)

মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগ কৰাটো আজিকালি অতি সহজ হৈ পৰিছে। তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ অনুসৰণ কৰক:

প্ৰথম পদক্ষেপ: KYC (Know Your Customer) সম্পূৰ্ণ কৰক। আধাৰ কাৰ্ড, পেন কাৰ্ড আৰু বেংক একাউণ্টৰ তথ্য প্ৰদান কৰি অনলাইনতে KYC কৰিব পাৰি।

দ্বিতীয় পদক্ষেপ: আপোনাৰ বিনিয়োগৰ লক্ষ্য, ৰিস্ক সহনশীলতা, আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰক।

তৃতীয় পদক্ষেপ: আপোনাৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত মিউচুৱেল ফাণ্ড বাছনি কৰক। এই ক্ষেত্ৰত ফাণ্ডৰ অতীতৰ পৰিৱেশন, ফাণ্ড মেনেজাৰৰ অভিজ্ঞতা, Expense Ratio আদি বিচাৰ কৰক।

চতুৰ্থ পদক্ষেপ: অনলাইন প্লেটফৰ্ম যেনে Groww, Zerodha (Coin), Paytm Money, ET Money আদিৰ জৰিয়তে বা পোনপটীয়াকৈ AMC ৰ ৱেবছাইটৰ জৰিয়তে বিনিয়োগ কৰক।

পঞ্চম পদক্ষেপ: SIP বা একমুঠ (Lump Sum) বিনিয়োগ বাছনি কৰক আৰু নিয়মীয়াকৈ বিনিয়োগ অব্যাহত ৰাখক।

মিউচুৱেল ফাণ্ড বাছনি কৰাৰ সময়ত মনত ৰাখিবলগীয়া কথা

মিউচুৱেল ফাণ্ড বাছনি কৰাৰ সময়ত কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা মনত ৰখা উচিত। প্ৰথমে আপোনাৰ বিনিয়োগৰ লক্ষ্য স্পষ্ট কৰক – আপুনি অৱসৰৰ বাবে, সন্তানৰ শিক্ষাৰ বাবে, বা ঘৰ কিনাৰ বাবে বিনিয়োগ কৰিব বিচাৰিছে নেকি সেয়া নিশ্চিত কৰক। দ্বিতীয়তে, ফাণ্ডৰ অতীতৰ পৰিৱেশন চাওক, কিন্তু মনত ৰাখক যে অতীতৰ পৰিৱেশন ভৱিষ্যতৰ পৰিৱেশনৰ গেৰাণ্টি নহয়। তৃতীয়তে, Expense Ratio যিমান কম হয় সিমান বিনিয়োগকাৰীৰ বাবে ভাল। চতুৰ্থতে, ফাণ্ড হাউছৰ সুনাম আৰু ফাণ্ড মেনেজাৰৰ অভিজ্ঞতাও বিবেচনা কৰক। শেষত, বিনিয়োগৰ সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰক – হ্ৰস্বম্যাদী, মধ্যম্যাদী, নে দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগ কৰিব বিচাৰে সেয়া ঠিক কৰক।

মিউচুৱেল ফাণ্ড আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য

বহু লোকে মিউচুৱেল ফাণ্ড আৰু প্ৰত্যক্ষ শ্বেয়াৰ বিনিয়োগৰ মাজত পাৰ্থক্য নুবুজে। প্ৰত্যক্ষ শ্বেয়াৰ বিনিয়োগত বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজে কোম্পানী বাছনি কৰি শ্বেয়াৰ কিনিব লাগে, যিয়ে বজাৰৰ জ্ঞান আৰু সময় দুয়োটাই দাবী কৰে। আনহাতে, মিউচুৱেল ফাণ্ডত পেছাদাৰ ফাণ্ড মেনেজাৰে এই কাম কৰে। শ্বেয়াৰ বিনিয়োগত ৰিস্ক বেছি কাৰণ এটা কোম্পানীত কেন্দ্ৰীভূত হ’ব পাৰে, কিন্তু মিউচুৱেল ফাণ্ডত বৈচিত্ৰ্যকৰণৰ ফলত ৰিস্ক কম হয়। নতুন বিনিয়োগকাৰীৰ বাবে মিউচুৱেল ফাণ্ড সাধাৰণতে অধিক উপযুক্ত বুলি বিবেচনা কৰা হয়।

উপসংহাৰ (Conclusion)

মিউচুৱেল ফাণ্ড হৈছে আজিৰ যুগত সম্পদ সৃষ্টি কৰাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম। পেছাদাৰ ব্যৱস্থাপনা, বৈচিত্ৰ্যকৰণ, কম বিনিয়োগৰে আৰম্ভ কৰাৰ সুবিধা আদি বৈশিষ্ট্যই ইয়াক সকলোৰে বাবে উপযুক্ত কৰি তোলে। অৱশ্যে, বিনিয়োগৰ আগতে নিজৰ আৰ্থিক লক্ষ্য, ৰিস্ক সহনশীলতা, আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমা ভালকৈ বুজি লোৱা উচিত। মনত ৰাখিব – “মিউচুৱেল ফাণ্ড বিনিয়োগ বজাৰৰ ৰিস্কৰ অধীন, গতিকে বিনিয়োগ কৰাৰ আগতে সকলো নথি-পত্ৰ মনোযোগেৰে পঢ়ক।” নিয়মীয়া আৰু শৃংখলাবদ্ধ বিনিয়োগে আপোনাক আৰ্থিক স্বাধীনতাৰ দিশত আগুৱাই নিব পাৰে।