বৰ্তমান সময়ত Stock Market Investment বা শ্বেয়াৰ বজাৰত বিনিয়োগ কৰাটো কেৱল ধনৱান লোকৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। সাধাৰণ মানুহেও এতিয়া নিজৰ স্মাৰ্টফোনৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পৰা ধন উপাৰ্জন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। আপুনি নিশ্চয় বহুতো লোকক Make Money Online বা অনলাইন যোগে টকা ঘটাৰ উপায় হিচাপে শ্বেয়াৰ বজাৰৰ কথা কোৱা শুনিছে। শ্বেয়াৰ বজাৰত সাধাৰণতে দুটা প্ৰধান শিতান থাকে – এটা হ’ল ইকুইটি (Equity) বা কেছ মাৰ্কেট (Cash Market) আৰু আনটো হ’ল ডেৰাইভেটিভ মাৰ্কেট (Derivatives Market)।
আজি আমি এই ব্লগ পোষ্টটোৰ জৰিয়তে ডেৰাইভেটিভ মাৰ্কেটৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু জনপ্ৰিয় অংশ— Futures and Options (F&O) ৰ বিষয়ে বিতংকৈ আলোচনা কৰিম। যদি আপুনি Financial Freedom বা আৰ্থিক স্বাধীনতা লাভ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচনৰ বিষয়ে জনাটো আপোনাৰ বাবে অতি আৱশ্যক।
ডেৰাইভেটিভ মাৰ্কেট (Derivatives Market) কি?
ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচন বুজাৰ আগতে আমি ডেৰাইভেটিভ (Derivative) কি সেইটো বুজিব লাগিব। ডেৰাইভেটিভ হৈছে এনে এক বিত্তীয় চুক্তি (Financial Contract) যাৰ নিজা কোনো মূল্য নাথাকে। ইয়াৰ মূল্য নিৰ্ভৰ কৰে আন এক মূল সম্পদৰ (Underlying Asset) ওপৰত। এই মূল সম্পদসমূহ হ’ব পাৰে কোনো কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰ (যেনে- Reliance, SBI), সোণ, ৰূপ, বা নিফটি (Nifty 50), বেংকনিফটি (BankNifty) আদিৰ দৰে ইনডেক্স।
উদাহৰণস্বৰূপে, দৈৰ মূল্য গাখীৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াত গাখীৰ হ’ল ‘Underlying Asset’ আৰু দৈ হ’ল ‘Derivative’। ঠিক সেইদৰে, শ্বেয়াৰ বজাৰত Reliance কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰৰ দাম বাঢ়িলে, ইয়াৰ ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচনৰ দামো বাঢ়িব।
ফিউচাৰ্ছ ট্ৰেডিং (Futures Trading) কি?
ফিউচাৰ্ছ (Futures) হৈছে দুয়োজন ব্যক্তিৰ মাজত হোৱা এক চুক্তি, য’ত দুয়োপক্ষই ভৱিষ্যতৰ এক নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত, এক নিৰ্দিষ্ট মূল্যত কোনো সম্পদ কিনিবলৈ বা বিক্ৰী কৰিবলৈ সন্মত হয়।
ধৰি লওক, আপুনি ভাবিছে যে অহা এমাহৰ ভিতৰত সোণৰ দাম প্ৰতি ১০ গ্ৰামত ৭০,০০০ টকাৰ পৰা ৭৫,০০০ টকালৈ বৃদ্ধি পাব। আনহাতে, আন এজন ব্যক্তিয়ে ভাবিছে যে সোণৰ দাম কমি যাব। এতিয়া আপুনি সেই ব্যক্তিজনৰ সৈতে ৭০,০০০ টকাতেই এমাহৰ পাছত সোণ কিনাৰ এক ‘Futures Contract’ কৰিলে।
- যদি এমাহৰ পাছত সোণৰ দাম ৭৫,০০০ টকা হয়, তেন্তে আপোনাৰ ৫,০০০ টকা লাভ হ’ব (কাৰণ আপুনি ৭০,০০০ টকাতেই সোণ কিনিব পাৰিব)।
- কিন্তু যদি সোণৰ দাম ৬৫,০০০ টকালৈ নামি আহে, তেন্তে আপোনাৰ ৫,০০০ টকা লোকচান হ’ব, কাৰণ চুক্তি অনুসৰি আপুনি ৭০,০০০ টকাতেই কিনিবলৈ বাধ্য।
ফিউচাৰ্ছ ট্ৰেডিঙৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১. Lot Size (লট চাইজ): ইয়াত আপুনি মাত্ৰ ১ টা বা ২ টা শ্বেয়াৰ কিনিব নোৱাৰে। প্ৰতিটো কোম্পানী বা ইনডেক্সৰ এটা নিৰ্দিষ্ট লট চাইজ থাকে (যেনে- নিফটিৰ লট চাইজ ২৫)।
২. Margin Money (মাৰ্জিন মানি): ফিউচাৰ্ছত ট্ৰেড কৰিবলৈ আপোনাক সমগ্ৰ ধনৰ প্ৰয়োজন নাই। ব্ৰোকাৰে আপোনাক মাৰ্জিন প্ৰদান কৰে, যাৰ জৰিয়তে আপুনি কম টকাৰে ডাঙৰ ট্ৰেড কৰিব পাৰে।
৩. Obligation (বাধ্যবাধকতা): ফিউচাৰ্ছ চুক্তিত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা দুয়ো চুক্তিত আবদ্ধ হ’বলৈ বাধ্য থাকে।
যিসকল লোকে Online Stock Trading কৰি নিজৰ কেৰিয়াৰ গঢ়িব বিচাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ফিউচাৰ্ছ ট্ৰেডিং এটা অতি লাভজনক মাধ্যম হ’ব পাৰে।
অপচন ট্ৰেডিং (Options Trading) কি?
বৰ্তমান সময়ত ভাৰতত Options Trading Strategies আটাইতকৈ বেছি জনপ্ৰিয়। অপচন চুক্তিও ফিউচাৰ্ছৰ দৰেই, কিন্তু ইয়াত এটা ডাঙৰ পাৰ্থক্য আছে। অপচন চুক্তিত ক্ৰেতাৰ (Buyer) সম্পদটো কিনিবলৈ বা বিক্ৰী কৰিবলৈ “অধিকাৰ” (Right) থাকে, কিন্তু কোনো “বাধ্যবাধকতা” (Obligation) নাথাকে। এই অধিকাৰ লাভ কৰিবলৈ ক্ৰেতাই বিক্ৰেতাক এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ধন দিব লাগে, যাক ‘প্ৰিমিয়াম’ (Premium) বুলি কোৱা হয়।
অপচন ট্ৰেডিং প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১. Call Option (CE): যেতিয়া আপুনি ভাবে যে বজাৰ বা কোনো শ্বেয়াৰৰ মূল্য ওপৰলৈ যাব (বুলিশ্ব মাৰ্কেট), তেতিয়া আপুনি Call Option কিনে।
২. Put Option (PE): যেতিয়া আপুনি ভাবে যে বজাৰৰ মূল্য তললৈ নামিব (বিয়াৰিশ্ব মাৰ্কেট), তেতিয়া আপুনি Put Option কিনে।
অপচন ট্ৰেডিঙৰ এটা সৰল উদাহৰণ:
ধৰি লওক, নিফটি বৰ্তমান ২৪,০০০ পইণ্টত চলি আছে। আপোনাৰ Technical Analysis-এ কয় যে আজি নিফটি ২৪,২০০ লৈ যাব। তেন্তে আপুনি ২৪,০০০ ৰ Call Option (CE) কিনিব পাৰে। ইয়াৰ বাবে আপুনি হয়তো মাত্ৰ ২,০০০ টকা প্ৰিমিয়াম হিচাপে দিব লাগিব। যদি নিফটি সঁচাকৈয়ে ২৪,২০০ লৈ যায়, তেন্তে আপোনাৰ প্ৰিমিয়ামৰ মূল্য দুগুণ বা তিনিগুণ বৃদ্ধি পাব পাৰে। কিন্তু যদি বজাৰ তললৈ আহে, তেন্তে আপোনাৰ সৰ্বাধিক লোকচান মাত্ৰ সেই ২,০০০ টকাহে হ’ব।
অপচন ট্ৰেডিঙত লোকচান সীমিত (প্ৰিমিয়ামৰ সমপৰিমাণ) আৰু লাভ অসীমিত হ’ব পাৰে। সেয়েহে Personal Finance আৰু Wealth Management ৰ প্ৰতি আগ্ৰহী যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত ইয়াৰ ক্ৰেজ বাঢ়িছে।
ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচনৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য (Futures vs Options)
| বৈশিষ্ট্য | ফিউচাৰ্ছ (Futures) | অপচন (Options) |
|---|---|---|
| বাধ্যবাধকতা (Obligation) | ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা দুয়োৰে বাধ্যবাধকতা থাকে। | ক্ৰেতাৰ অধিকাৰ থাকে, কোনো বাধ্যবাধকতা নাথাকে। |
| মূলধন (Capital Required) | বহুত বেছি মূলধনৰ প্ৰয়োজন (সাধাৰণতে ১ লাখৰ ওপৰত)। | কম মূলধনেৰে আৰম্ভ কৰিব পাৰি (প্ৰিমিয়ামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে)। |
| বিপদ (Risk) | লোকচানৰ পৰিমাণ অসীমিত হ’ব পাৰে। | ক্ৰেতাৰ লোকচান কেৱল দিয়া প্ৰিমিয়ামৰ মাজতে আৱদ্ধ থাকে। |
| লাভ (Reward) | লাভৰ পৰিমাণো অসীমিত। | ক্ৰেতাৰ বাবে লাভ অসীমিত, বিক্ৰেতাৰ বাবে লাভ সীমিত। |
ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচন ট্ৰেডিং কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব? (How to Start F&O Trading)
যদি আপুনি Stock Market Trading-ৰ জৰিয়তে ধন উপাৰ্জন কৰিব বিচাৰে, তেন্তে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ অনুসৰণ কৰক:
১. এটা ডিমেট একাউণ্ট খোলক (Open a Demat Account):
F&O ত ট্ৰেড কৰিবলৈ আপোনাক এটা ডিমেট একাউণ্ট আৰু ট্ৰেডিং একাউণ্টৰ প্ৰয়োজন হ’ব। ভাৰতত বহুতো ভাল ব্ৰোকাৰ আছে। আপুনি Best Demat Account in India বিচাৰি তাৰ জৰিয়তে Zerodha, Groww, Angel One বা Upstox ত নিজৰ একাউণ্ট খুলিব পাৰে।
২. F&O ছেগমেণ্ট সক্ৰিয় কৰক (Activate F&O Segment):
সাধাৰণ ডিমেট একাউণ্ট খুলিলেই আপুনি F&O ত ট্ৰেড কৰিব নোৱাৰে। ইয়াৰ বাবে আপুনি আপোনাৰ ইনকাম প্ৰুফ (Income Proof) যেনে- যোৱা ৬ মাহৰ বেংক ষ্টেটমেণ্ট, ITR বা দৰমহাৰ স্লিপ জমা দি ডেৰাইভেটিভ ছেগমেণ্ট এক্টিভেট কৰিব লাগিব।
৩. বজাৰৰ জ্ঞান আহৰণ কৰক (Learn Technical Analysis):
শ্বেয়াৰ বজাৰ কোনো জুৱা নহয়। ট্ৰেডিং আৰম্ভ কৰাৰ আগতে Best Trading Platform ব্যৱহাৰ কৰি কেণ্ডেলষ্টিক পেটাৰ্ণ (Candlestick Patterns), ছাপোৰ্ট আৰু ৰেজিষ্টেন্স (Support and Resistance), আৰু অপচন চেইন (Option Chain) ৰ বিষয়ে পঢ়ক।
৪. পেপাৰ ট্ৰেডিং কৰক (Do Paper Trading):
প্ৰথমে নিজৰ আচল টকা লগোৱাৰ আগতে কিছু দিন ভাৰ্চুৱেল টকাৰে ট্ৰেডিং এপত অভ্যাস কৰক। ইয়াৰ দ্বাৰা আপুনি বজাৰৰ গতিবিধি বুজিব পাৰিব।
F&O ট্ৰেডিঙৰ বিপদ আৰু সাৱধানতা (Risks and Risk Management)
শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পৰা মানুহে কোটি কোটি টকা উপাৰ্জন কৰিছে সঁচা, কিন্তু ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে বহু মানুহে নিজৰ সাঁচতীয়া ধন হেৰুৱাইছে। F&O ট্ৰেডিং অত্যন্ত বিপদাশংকাৰে ভৰা। সেয়েহে Financial Planning অতি জৰুৰী।
- Stop Loss (ষ্টপ লছ) ব্যৱহাৰ কৰক: প্ৰতিটো ট্ৰেড লোৱাৰ আগতেই আপোনাৰ লোকচানৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰক আৰু চিষ্টেমত Stop Loss লগাই ৰাখক।
- আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ (Trading Psychology): লোভ আৰু ভয় (Greed and Fear)— এই দুটা বস্তুৱে ট্ৰেডাৰৰ আটাইতকৈ বেছি ক্ষতি কৰে। সদায় নিজৰ ৰণনীতি (Strategy) অনুসৰি কাম কৰিব।
- ধাৰ লৈ ট্ৰেডিং নকৰিব: কেতিয়াও ঋণ লৈ বা কাৰোবাৰ পৰা ধাৰলৈ টকা আনি অপচন ট্ৰেডিং নকৰিব। যিখিনি টকা হেৰুৱালেও আপোনাৰ দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰভাৱ নপৰে, কেৱল সেই টকাৰেহে ট্ৰেড কৰক।
সামৰণি (Conclusion)
ফিউচাৰ্ছ আৰু অপচন (Futures and Options) হৈছে শ্বেয়াৰ বজাৰৰ এক শক্তিশালী সঁজুলি। যদি ইয়াক সঠিক জ্ঞান, শৃংখলা আৰু Investment Strategies ৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ই Make Money Online-ৰ এক উত্তম উৎস হ’ব পাৰে। কিন্তু আধা-ফুটা জ্ঞানেৰে এই বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰ্থিক ক্ষতি নিশ্চিত। সেয়েহে, প্ৰথমে শিকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ক (Learn before you Earn)।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (FAQs)
নহয়, নতুন লোকৰ বাবে F&O একেবাৰেই নিৰাপদ নহয়। প্ৰথমে ইকুইটি (Equity) মাৰ্কেটত বিনিয়োগ কৰি অভিজ্ঞতা অৰ্জন কৰক, তাৰ পাছতহে F&O লৈ আহিব লাগে।
আপুনি ৫,০০০ ৰ পৰা ১০,০০০ টকাৰ ভিতৰতো অপচন ট্ৰেডিং (Option Buying) আৰম্ভ কৰিব পাৰে। কিন্তু ৰিস্ক মেনেজমেণ্টৰ বাবে কমেও ২০,০০০ টকা থকাটো ভাল।
যেতিয়া বজাৰ ওপৰলৈ যাব বুলি আপুনি নিশ্চিত, তেতিয়া Call (CE) কিনিব। আৰু যেতিয়া বজাৰ তললৈ নামিব বুলি ভাবে, তেতিয়া Put (PE) কিনিব।
অপচন বায়িঙত (Option Buying) আপোনাৰ লোকচান কেৱল আপুনি দিয়া প্ৰিমিয়ামৰ সমপৰিমাণহে হ’ব। কিন্তু ফিউচাৰ্ছ ট্ৰেডিং আৰু অপচন ছেলিঙত (Option Selling) লোকচান বিনিয়োগ কৰা টকাতকৈয়ো অধিক হ’ব পাৰে।
ব্ৰোকাৰৰ এপত F&O এক্টিভেট কৰিবলৈ যোৱা ৬ মাহৰ বেংক ষ্টেটমেণ্ট, শেহতীয়া দৰমহাৰ স্লিপ (Salary Slip), বা ইনকাম টেক্স ৰিটাৰ্ণ (ITR) ৰ প্ৰয়োজন হয়।