আপুনি কেতিয়াবা ভাবিছেনে যে আপোনাৰ স্মাৰ্টফোনে কেনেকৈ আপোনাৰ মুখখন চিনি পায়? বা গুগল মেপ্ছে কেনেকৈ সঠিক তথ্য দি আপোনাক আটাইতকৈ সহজ ৰাস্তাটো দেখুৱায়? আপুনি ইউটিউব বা নেটফ্লিক্সত ভিডিঅ’ চোৱাৰ পিছত কেনেকৈ আপোনাৰ পছন্দৰ লগত মিল থকা নতুন ভিডিঅ’ৰ পৰামৰ্শ আহে? এই সকলোবোৰৰ আঁৰত আছে এক শক্তিশালী প্ৰযুক্তি, যাৰ নাম হৈছে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা বা Artificial Intelligence (AI)।
আজিৰ তাৰিখত ‘AI’ শব্দটো আমি সঘনাই শুনিবলৈ পাওঁ, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থ কি আৰু ই কেনেকৈ কাম কৰে, সেই বিষয়ে বহুতেই ভালদৰে নাজানে। এই লেখাটোৰ জৰিয়তে আমি কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কি, ইয়াৰ ইতিহাস, ই কেনেকৈ কাম কৰে, ইয়াৰ প্ৰকাৰ, আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ইয়াৰ প্ৰয়োগ, আৰু ইয়াৰ ভৱিষ্যত সম্পৰ্কে সহজ ভাষাত আলোচনা কৰিম।
1. কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) কি? (What is Artificial Intelligence?)
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা হৈছে কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানৰ এক শাখা, যাৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল এনেকুৱা যন্ত্ৰ বা ছফ্টৱেৰ নিৰ্মাণ কৰা যিয়ে মানুহৰ দৰে চিন্তা কৰিব পাৰে, শিকিব পাৰে, সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে আৰু সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, যেতিয়া কোনো যন্ত্ৰই মানুহৰ দৰে বুদ্ধিৰ প্ৰদৰ্শন কৰে, তেতিয়াই তাক কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ বাবে যন্ত্ৰটোক বিশাল পৰিমাণৰ ডাটা (তথ্য) দিয়া হয় আৰু সেই ডাটাৰ সহায়ত ই নিজে নিজে শিকি লয় আৰু সময়ৰ লগে লগে নিজকে উন্নত কৰি তোলে।
2. AI-ৰ ইতিহাস (A Brief History of AI)
যদিও আজি AI-ৰ চৰ্চা চাৰিওফালে, ইয়াৰ ধাৰণা কিন্তু নতুন নহয়। ১৯৫৬ চনত ডাৰ্টমাউথ কলেজত অনুষ্ঠিত এক কৰ্মশালাত কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানী জন মেককাৰ্থীয়ে (John McCarthy) পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে “Artificial Intelligence” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ লক্ষ্য আছিল এনে এক যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা যিয়ে মানুহৰ দৰে ভাষা বুজিব পাৰিব, শিকিব পাৰিব আৰু চিন্তা কৰিব পাৰিব। সেই সময়ত ই এক কল্পনা যেন লাগিছিল, কিন্তু আজি ই আমাৰ জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ পৰিছে।
3. কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাই কেনেকৈ কাম কৰে? (How Does AI Work?)
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ কাম কৰাৰ পদ্ধতিটো মূলতঃ ডাটা আৰু এলগৰিথমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। AI প্ৰণালীয়ে বিশাল পৰিমাণৰ ডাটা বিশ্লেষণ কৰি তাৰ মাজত থকা আৰ্হি (pattern) আৰু সম্পৰ্ক বিচাৰি উলিয়ায়। এই আৰ্হিবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ই ভৱিষ্যতৰ বাবে সিদ্ধান্ত লয় বা কোনো কাম সম্পূৰ্ণ কৰে। AI-ৰ অন্তৰ্গত কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি হ’ল:
- মেচিন লাৰ্ণিং (Machine Learning – ML): ই AI-ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াত কম্পিউটাৰক স্পষ্টকৈ প্ৰ’গ্ৰাম নকৰাকৈ ডাটাৰ পৰা নিজে নিজে শিকিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, আপোনাৰ ই-মেইলত অহা স্পেম (spam) মেইলবোৰ নিজে নিজে কেনেকৈ স্পেম ফ’ল্ডাৰলৈ যায়? ইয়াৰ আঁৰত মেচিন লাৰ্ণিং আছে, যিয়ে হাজাৰ হাজাৰ ই-মেইল বিশ্লেষণ কৰি কোনটো স্পেম আৰু কোনটো নহয়, সেয়া শিকি লয়।
- ডীপ লাৰ্ণিং (Deep Learning – DL): ই মেচিন লাৰ্ণিঙৰ এক উন্নত শাখা, যি মানুহৰ মগজুৰ নিউৰন নেটৱৰ্কৰ দৰে কাম কৰে। ইয়াক আৰ্টিফিচিয়েল নিউৰেল নেটৱৰ্ক (Artificial Neural Networks) বুলিও কোৱা হয়। ডীপ লাৰ্ণিং বিশেষকৈ ছবি বা শব্দ চিনাক্তকৰণৰ দৰে জটিল কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। Self-driving car বা মুখমণ্ডল চিনাক্তকৰণ (facial recognition) আদি ডীপ লাৰ্ণিঙৰ উদাহৰণ।
- নেচাৰেল লেংগুৱেজ প্ৰচেছিং (Natural Language Processing – NLP): NLP-ৰ সহায়ত কম্পিউটাৰে মানুহৰ ভাষা (যেনে – অসমীয়া, ইংৰাজী, হিন্দী) বুজিব, বিশ্লেষণ কৰিব আৰু নিজে সেই ভাষাত উত্তৰ দিব পাৰে। গুগল এচিষ্টেণ্ট (Google Assistant), এলেক্সা (Alexa) আৰু ছিৰি (Siri) আদি NLP প্ৰযুক্তিৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
4. কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰকাৰ (Types of AI)
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাক মূলতঃ ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়:
- সংকীর্ণ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Narrow Intelligence – ANI): ইয়াক “দুৰ্বল AI” (Weak AI) বুলিও কোৱা হয়। এইধৰণৰ AI কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট কাম কৰিবলৈহে সক্ষম। আজি আমি ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰায় সকলো AI এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। উদাহৰণস্বৰূপে, দবা খেলাৰ বাবে নিৰ্মিত AI, গুগল চাৰ্চ ইঞ্জিন, বা স্মাৰ্টফোনৰ face unlock ছিষ্টেম।
- সাধাৰণ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial General Intelligence – AGI): ইয়াক “শক্তিশালী AI” (Strong AI) বুলিও কোৱা হয়। এইধৰণৰ AI-ৰ মানুহৰ দৰে চিন্তা কৰা, যিকোনো পৰিস্থিতি বুজি পোৱা আৰু যিকোনো বৌদ্ধিক কাম সম্পাদন কৰাৰ ক্ষমতা থাকিব। AGI এতিয়াও এক কল্পনা আৰু গৱেষণাৰ বিষয়। বিজ্ঞান কল্পকাহিনীৰ চিনেমাত দেখুওৱা ৰ’বটবোৰ AGI-ৰ উদাহৰণ।
- অতি বুদ্ধিমত্তা (Artificial Superintelligence – ASI): এইধৰণৰ AI মানুহৰ বুদ্ধিতকৈ বহুগুণে শ্ৰেষ্ঠ হ’ব। ই মানুহৰ কল্পনাৰো বাহিৰৰ সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰিব। ASI এতিয়াও এক দূৰৱৰ্তী ধাৰণা।
5. আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত AI-ৰ প্ৰয়োগ (Applications of AI in Daily Life)
আমি নজনাকৈয়ে আমাৰ প্ৰতিটো দিনত AI ব্যৱহাৰ কৰি আছোঁ। কিছুমান উদাহৰণ তলত দিয়া হ’ল:
- স্মাৰ্টফোন: Face Unlock, Google Assistant, Siri, কেমেৰাৰ Scene Detection আদি সকলো AI-ৰ ওপৰত আধাৰিত।
- ছ’চিয়েল মিডিয়া: ফেচবুক, ইনষ্টাগ্ৰাম আদিয়ে আপোনাক দেখুওৱা নিউজ ফীড (News Feed) আৰু বন্ধুৰ পৰামৰ্শ (Friend Suggestion) AI-ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত।
- অনলাইন শ্বপিং: এমাজন (Amazon) বা ফ্লিপকাৰ্টৰ (Flipkart) দৰে ৱেবছাইটত আপোনাক দেখুওৱা “Recommended for you” সামগ্ৰীবোৰ AI-ৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
- মনোৰঞ্জন: ইউটিউব, নেটফ্লিক্স আদিয়ে আপোনাৰ আগৰ দৰ্শন ইতিহাসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নতুন চিনেমা বা ভিডিঅ’ৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
- স্বাস্থ্যসেৱা: AI-ৰ সহায়ত কেন্সাৰৰ দৰে ৰোগ সোনকালে ধৰা পেলোৱা, X-ray আৰু MRI স্কেন বিশ্লেষণ কৰা, আৰু নতুন ঔষধৰ গৱেষণা কৰা সম্ভৱ হৈছে।
- কৃষি: অসমৰ দৰে কৃষি প্ৰধান ৰাজ্যৰ বাবে AI এক বৰদান হ’ব পাৰে। ড্ৰোনৰ সহায়ত খেতিপথাৰ নিৰীক্ষণ কৰা, মাটিৰ উৰ্বৰতা পৰীক্ষা কৰা, আৰু ৰোগৰ আগজাননী দিয়া আদি কামত AI ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- পৰিবহন: গুগল মেপ্ছৰ যান-জঁটৰ তথ্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে চলা গাড়ী (Self-driving car) লৈকে, পৰিবহন খণ্ডত AI-ৰ ভূমিকা অপৰিসীম।
6. AI-ৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা (Advantages and Disadvantages of AI)
6.1 সুবিধাসমূহ
- অধিক দক্ষতা: AI-য়ে মানুহতকৈ দ্ৰুত আৰু সঠিকভাৱে কাম কৰিব পাৰে।
- ২৪/৭ উপলব্ধতা: যন্ত্ৰৰ কোনো ভাগৰ বা জিৰণিৰ প্ৰয়োজন নহয়, সেয়ে ই ২৪ ঘণ্টাই কাম কৰিব পাৰে।
- বিপজ্জনক কাম: মানুহৰ বাবে বিপজ্জনক কাম, যেনে – খনিত কাম কৰা বা বোমা নিষ্ক্ৰিয় কৰা, AI ৰ’বটৰ দ্বাৰা কৰোৱাব পাৰি।
- ভুলৰ পৰিমাণ কম: মানুহৰ দৰে AI-ৰ আৱেগ বা মনোযোগৰ অভাৱ নহয়, সেয়ে ভুল হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম।
6.2 অসুবিধাসমূহ
- কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ: AI-ৰ বহুল ব্যৱহাৰৰ ফলত বহুতো পুনৰাবৃত্তিমূলক (repetitive) কাম নাইকিয়া হৈ যাব পাৰে, যাৰ ফলত নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পাব পাৰে।
- উচ্চ ব্যয়: AI প্ৰণালী নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰাটো যথেষ্ট খৰচী।
- সৃষ্টিশীলতাৰ অভাৱ: AI-ৰ নিজা কোনো সৃষ্টিশীলতা বা আৱেগ নাই। ই কেৱল ডাটাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাম কৰে।
- নৈতিক প্ৰশ্ন: AI-ৰ ব্যৱহাৰে ব্যক্তিগত গোপনীয়তা (privacy), ডাটা সুৰক্ষা আৰু পক্ষপাতিত্বৰ (bias) দৰে বহুতো নৈতিক প্ৰশ্নৰ জন্ম দিছে।
7. অসম আৰু ভাৰতত AI-ৰ ভৱিষ্যত (Future of AI in Assam and India)
ভাৰত চৰকাৰে “ডিজিটেল ইণ্ডিয়া” আঁচনিৰ অধীনত AI-ক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিছে। স্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি, আৰু স্মাৰ্ট চিটি নিৰ্মাণৰ দৰে ক্ষেত্ৰত AI-ৰ প্ৰয়োগৰ বাবে বহুতো পদক্ষেপ লোৱা হৈছে।
অসমৰ ক্ষেত্ৰত AI-ৰ সম্ভাৱনা অপৰিসীম।
- বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ: কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ ডাটা আৰু AI এলগৰিথম ব্যৱহাৰ কৰি বানপানীৰ আগজাননী অধিক সঠিকভাৱে দিব পাৰি।
- কৃষি খণ্ড: বতৰৰ আগজাননী, শস্যৰ ৰোগ চিনাক্তকৰণ আৰু বজাৰৰ চাহিদা বিশ্লেষণ কৰি কৃষকসকলক সহায় কৰিব পাৰি।
- ভাষা আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ: AI-ৰ NLP প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি অসমীয়া ভাষাৰ ডিজিটাইজেচন, অনুবাদ আৰু পুৰণি সাহিত্য সংৰক্ষণৰ কাম কৰিব পাৰি।
- স্বাস্থ্যসেৱা: গ্ৰামাঞ্চলত চিকিৎসকৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ টেলিমেডিচিন আৰু AI-ভিত্তিক ৰোগ নিৰ্ণয় ব্যৱস্থাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা ল’ব পাৰে।
8. সামৰণি (Conclusion)
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কোনো যাদুকৰী শক্তি নহয়, ই বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ এক অনবদ্য অৱদান। ই মানৱ সভ্যতাৰ বাবে এক নতুন দুৱাৰ মুকলি কৰি দিছে। ইয়াৰ কিছুমান নেতিবাচক দিশ থাকিলেও, যদি আমি ইয়াক সঠিকভাৱে আৰু নৈতিকতাৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰোঁ, তেন্তে ই মানৱ জাতিৰ কল্যাণৰ বাবে এক শক্তিশালী আহিলা হিচাপে পৰিগণিত হ’ব। AI-য়ে আমাৰ জীৱন সলনি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে আৰু অনাগত ভৱিষ্যতে ই আমাৰ জীৱন ধাৰণৰ প্ৰতিটো দিশতে এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিব, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Abdur Rohman is an Electrical Engineer from Charaideo, Assam, who wears multiple hats as a part-time teacher, blogger, entrepreneur, and digital marketer. Passionate about education, he founded The Assam School blog to provide free, comprehensive textbook solutions, MCQs (Multiple Choice Questions), and other academic content for students from Class V to XII.